Poniższy artykuł opracowano w oparciu o stan prawny obowiązujący w momencie powstania tego artykułu.
Redakcja nie gwarantuje aktualności tekstu w okresie późniejszym, jak również nie ponosi odpowiedzialności za ew. stosowanie się do zawartych w nim zaleceń.

FIDIC - Warunki gruntowe - ryzyko wykonawcy

1. Wprowadzenie

Częścią składową dokumentacji technicznej jest dokumentacja hydro-geologiczna. Celem prac, poprzedzających jej sporządzenie, jest rozpoznanie i ocena warunków gruntowo-wodnych oraz ustalenie cech mechanicznych gruntów dla potrzeb projektowanej inwestycji, z równoczesną obserwacją wody gruntowej. Na podstawie wykonanych prac polowych i analizy materiałów kartograficznych ustala się nośność podłoża do celów projektowych.

W niniejszym artykule skoncentrujemy się na różnicach pomiędzy poszczególnymi „Warunkami Kontraktów" FIDIC w podejściu lub interpretacji zapisów dotyczących warunków gruntowo-wodnych.

Pozwolimy sobie wyjaśnić jak się ma ryzyko Wykonawcy związane z wystąpieniem niekorzystnych warunków wodno-gruntowych na budowie w kontekście realizacji kontraktu na warunkach typu FIDIC. Ponieważ największe ryzyko Wykonawcy dotyczy właśnie warunków gruntowo-wodnych, będziemy starali się zwrócić uwagę czytelnika na wyważenie pomiędzy ujęciem ryzyk w cenie (jednostkowej) a konkurencyjnością oferty.

 

2. Porównanie stopni ryzyka pomiędzy trzema książkami FIDIC

„Nową Czerwoną Książkę - Warunki kontraktów na budowę" stosuje się w przypadku, gdy Zamawiający dostarcza projekt, biorąc jednocześnie za niego odpowiedzialność.
Płatności mogą być realizowane zgodnie z rachunkami ilościowymi (obmiar) lub z podziałem na ceny ryczałtowe.
Ryzyko związane z możliwością pojawienia się robót dodatkowych spowodowanych wadami projektu, czy też wystąpieniem nieprzewidywalnych warunków gruntowych w tracie badań lub projektowania, leży po stronie Zamawiającego. Natomiast podklauzule 4.10 i 4.11 bezwzględnie przerzucają odpowiedzialność za zapoznanie się z warunkami hydro-geologicznymi („w zakresie praktycznie możliwym") na Wykonawcę.

„Nową Żółtą Książkę - Warunki Kontraktów na Urządzenia i Budowę z Projektowaniem" należy zastosować w przypadku, gdy projektuje Wykonawca według wymagań i projektu wstępnego Zamawiającego.
Ryzyko związane z możliwością wystąpienia robót dodatkowych spowodowanych nieprzewidzianymi warunkami gruntowymi leży po stronie Zamawiającego do czasu…
Fundamentalna różnica w tym przypadku tkwi w fakcie sporządzania Projektu przez Wykonawcę. Wykonawca musi, zatem nie tylko posiąść, lecz również adoptować do celów projektowania niezbędne informacje o warunkach gruntowo-wodnych. Granica odpowiedzialności w sensie czasowym przebiega tu na fakcie złożenia oferty.

„Nowa Srebrna Książka" - (dobór urządzeń, dostawa i budowa „pod klucz") - Wykonawca bierze całkowitą odpowiedzialność za projektowanie i realizację przedsięwzięcia.
Całe ryzyko związane z robotami nieprzewidzianymi, wynikłymi np. z warunków gruntowo-wodnych, ponosi Wykonawca.

Najmniejsze ryzyko Wykonawcy a największe zaangażowanie Zamawiającego występuje przy realizacji kontraktu w oparciu o „Czerwoną Książkę" - wariant wypłat na podstawie rachunków ilościowych (obmiar).
Poczynając od wypłat zgodnie z podziałem ceny ryczałtowej oraz zastosowanie „Żółtej Książki" ryzyko Wykonawcy wzrasta. Przy zastosowaniu „Srebrnej Książki" całe ryzyko jest po stronie Wykonawcy.

Zarówno w Czerwonej, jak i w Żółtej Książce zapisy klauzul 4.10, 4.11 oraz 4.12 brzmią podobnie (poza dopiskiem w klauzuli 4.11 (b): „…i wszelkich dalszych danych odnoszących się do projektowania przez Wykonawcę ..."), lecz ich interpretacja jest odmienna właśnie o etap i aspekt projektowania.
Kolejny zapis: „Uważa się, że Wykonawca obejrzał plac budowy i był tym usatysfakcjonowany" (kl.4.10).
Wymagania tej podklauzuli są później często źródłem problemów i oddalania roszczeń.
Podklauzula 4.11 stwierdza z kolei, że Wykonawca powinien być usatysfakcjonowany również co do poprawności i kompletności Wartości Kontraktowej.
Jest to uciążliwe wymaganie, ponieważ Oferent musi sprawdzić i zbadać o wszystko, co może stanowić o potencjalnych uciążliwościach i ryzykach spowodowanych nieprzewidzianymi warunkami gruntowymi.

 

3. Zachowanie Zamawiającego przy realizacji kontraktu w/g „Czerwonej Książki"

Szerzej opisujemy „Czerwoną Książkę", gdyż w tego typu umowach Zamawiający odnosi się z większą szczegółowością do projektu.

Wzajemne relacje pomiędzy Zamawiającym i Wykonawcą reguluje Kontrakt. Wyznacza jednocześnie zbiór Dokumentów Kontraktowych. Zawierają one szczegóły prac, które są w zakresie Wykonawcy jak również płatności, które są zobowiązaniem Zamawiającego. To z pozoru oczywiste stwierdzenie, w przypadku sytuacji niespodziewanych (jak w poniższych przykładach), powinno być regulowane przez Warunki Kontraktowe, które jednoznacznie powinny wskazywać stronę ponoszącą konsekwencje finansowe.

Istotny element - czy w Przedmiarze (BoQ) jest pozycja opisująca daną robotę? Jak dany element opisuje Specyfikacja Techniczna, Warunki Ogólne i Szczególne, Dokumentacja geotechniczna, Projekt w części opisowej i rysunkowej? Dokumenty kontraktowe czyta się łącznie, chociaż jedne mają moc przeważającą nad drugimi. Hierarchia ich ważności powinna wzbudzać szczególną uwagę Wykonawcy.

Zamawiający powinien przekazać Wykonawcy w celach ofertowych takie dane hydro-geologiczne i warunki podziemne (wykonane na bazie badań do konkretnych robót), które pozwolą na sporządzenie właściwej oferty. Oczywiście Wykonawca będzie odpowiedzialny za ich interpretację. Będzie się jednocześnie uważało, że Wykonawca zapoznał się z placem budowy oraz zbadał go przed złożeniem oferty. Jeśli jednak otrzymane dane hydro-geologiczne nie są wystarczające, albo w zasięgu projektowanego obiektu ich nie ma, Zamawiający powinien je uzupełnić lub takowe dostarczyć. Np. siatka odwiertów powinna mieć, powiedzmy, 20 x 20 m, a ma 150 x 150 m. Nie obrazuje tym samym prawidłowo warunków hydro-geologicznych w obrębie danego obiektu. Następuje negocjowanie ryzyka (oraz kosztów dodatkowych badań) pomiędzy Zamawiającym a Wykonawcą: - Kto ma wykonać uzupełniające badania na etapie ofertowania.

Różne potrzeby Zamawiającego wpływają na to, że zamieszcza on swoje warunki w Dokumentacji Kontraktowej. Ryzyko Wykonawcy polega na niebezpieczeństwie niedokładnego zapoznania się z tymi dokumentami, które mają charakter nawzajem się uzupełniający. W praktyce jest to najczęściej spowodowane presją czasową.
Analizując dokumenty kontraktowe i ustalając kolejność ich pierwszeństwa już na etapie Warunków Szczególnych Zamawiający przeważnie szuka drogi, aby jak najbardziej rozszerzyć odpowiedzialność Wykonawcy i aby wszelkie konsekwencje ryzyk obciążyły w całości Wykonawcę.
Komplet dokumentów przetargowych to sporo dokumentów, gdzie można wstawić jedno zdanie korzystne dla Zamawiającego, np. ustawienie hierarchii ważności dokumentów tak, że odpowiednio użyte w Specyfikacji, (która zgodnie z Warunkami Szczegółowymi jest ponad ofertą) wskazują jednoznacznie na Wykonawcę jako tego, który pokrywa wszelkie koszty związane z zagadnieniami poruszanymi w tym punkcie Specyfikacji.

Przykładem może być dodanie w klauzuli 1.8 (Opieka nad dokumentami i ich dostarczenie) zapisu, że do obowiązków Wykonawcy należy przestudiowanie Dokumentacji Projektowej i Specyfikacji Technicznej w celu dokładnego zrozumienia zakresu Robót oraz poznania wszystkich Warunków Kontraktu.

Zgodnie z kl. 4.10 (Dane o Placu Budowy) Zamawiający winien złożyć oświadczenie, że udostępnił Wykonawcy do jego wiadomości wszystkie odnośne dane znajdujące się w jego posiadaniu dotyczące warunków podpowierzchniowych i hydrogeologicznych. W praktyce nie zawsze jest to realizowane. Interpretacja uzyskanych danych to odpowiedzialność Wykonawcy, więc powinien on dążyć do zdobycia jak największej ilości takich danych. Jeżeli w Kontrakcie nie podano inaczej, to zgodnie z kl.4.11 Kwota Kontraktowa pokrywa wszelkie zobowiązania Wykonawcy. W cenach jednostkowych są zatem ujęte wszystkie ryzyka. Roszczenia z tytułu podklauzuli 12.4 „Pominięcia" mogą nie być uznane, jeżeli roboty „gruntowe" można ująć w pozycjach Przygotowanie Placu Budowy, Roboty Przygotowawcze, lub w zapisie Warunków Ogólnych - „Wykonawca jest usatysfakcjonowany Ceną Kontraktową".

W przypadku większych robót nieprzewidzianych, rozkład ryzyka związanego z warunkami podpowierzchniowymi jest aspektem, który powinien być rozważony podczas przygotowania dokumentów przetargowych. Jeśli ryzyko to ma być rozłożone między strony, to podklauzula 4.12 może być poprawiona przez uwzględnienie w Cenie Kontraktowej procentowego udziału kosztów za ewentualne roboty nieprzewidziane.

 

4. „Żółta Książka"

W „Żółtej Książce", w stosunku do „Czerwonej Książki", wzrasta ryzyko Wykonawcy o etap projektowania. Badania geologiczne są w pełni adoptowane przez Wykonawcę lub przez niego dokonane. Przyjęte ceny są ryczałtowe dla etapów zadań lub obiektów. Zwiększa się odpowiedzialność przewidywania ryzyk. A zapisy Warunków Ogólnych pozostają bez zmian (pomijając zdanie rozszerzające odpowiedzialność Wykonawcy o etap projektowania).

 

5. Przykład 1.

Na terenie budowy stwierdzono występowanie wody gruntowej o zwierciadle swobodnym i napiętym oraz w postaci sączeń.
Po wykonaniu wykopu pod obiekt hydrotechniczny okazało się, że w niedużej odległości i na niewielkich głębokościach występują duże przewarstwienia różnych gruntów oraz występuje woda gruntowa ze zwierciadłem swobodnym, napiętym i w postaci sączeń. W dolinie Rzeczki, w piaskach utrzymuje się woda gruntowa o zwierciadle swobodnym (lokalnie napiętym).
Oprócz pierwszego poziomu wód gruntowych w tym rejonie, pod serią organiczną (torfy, namuły), drugą warstwę wodonośną tworzą piaski rzeczne prowadzące wodę o zwierciadle napiętym.
W dolinie Rzeczki wahania wody gruntowej są dość znaczne i zależą głównie od wahań wód w Dużej Rzece.
Ustalenie faktycznych warunków hydrogeologicznych możliwe było, w związku z powyższym, dopiero w trakcie lub po wykonaniu wykopu.
Wtedy też stwierdzono zwiększenie faktycznie wydobytego urobku. Ponieważ umowa bazuje na Czerwonej Książce, uznano roszczenie Wykonawcy do wynagrodzenia za wydobycie gruntu zgodnie z faktycznym, wykazanym w Książce Obmiarów. Natomiast roszczenie o dodatkową zapłatę za drenaż zostało oddalone. W uzasadnieniu powołano się na literalny zapis pozycji Przedmiaru: „…odwodnienie…".

 

6. Przykład 2.

Warunki geologiczno-inżynierskie terenu.
Planowana pompownia w rejonie ul. Niskiej. Jest to taras w dolinie Dużej Rzeki. Charakter tej doliny w badanym rejonie został zatarty i przekształcony w wyniku działań człowieka (pierwotna powierzchnia sztucznie podwyższona). W rejonie projektowanej pompowni znajdowało się prawdopodobnie starorzecze.
Badany teren posiada niejednorodne i ogólnie niekorzystne warunki gruntowe i wodne. W wykonanych otworach stwierdzono występowanie wody gruntowej płytko w warstwach nasypowych. Pojawiała się też w postaci sączeń. Wody w głębszych partiach podłoża (warstwy piaszczyste) są pod ciśnieniem. Przepompownię zaprojektowano jako zbiornik okrągły wykonywany metodą zapuszczania. W trakcie robót zapuszczania obiekt odchylił się znacznie od pionu ze względu na niejednorodność gruntu. W czasie betonowania nastąpiło raptowne osiadanie obiektu (przeszło 1 m). Wykonawca nie wystąpił z roszczeniem o dodatkowe koszty z tytułu warunków gruntowo-wodnych. Wniosek taki byłby odrzucony. Umowa bazuje na Żółtej Książce.

 

7. Podsumowanie - warunki gruntowe a FIDIC

Powyższe przykłady obrazują jak nieprzewidywalne mogą być sytuacje w trakcie robót wynikające z niesprzyjających i zmieniających się w czasie warunków wodno-gruntowych.

W celu uniknięcia problemów związanych z interpretacją zapisów kontraktowych, - która ze stron ponosi koszty w związku z koniecznością wykonania robót dodatkowych i ewentualnych sporów, ważna jest jasność i jednoznaczność w interpretacji relacji Warunków Szczególnych do Ogólnych i wzajemne relacje pomiędzy klauzulami oraz pozostałymi Dokumentami Kontraktowymi. Z założenia powinien o to zadbać Zamawiający, lecz po stronie Wykonawcy leży podjęcie próby wpływu na klarowność tych dokumentów na etapie podpisywania kontraktu oraz świadomość ryzyk płynących z ich zawartości.

Radzimy, aby na etapie oferowania Wykonawca (po otrzymaniu mapy sytuacyjno-wysokościowej) przeprowadził badania hydro-geologiczne gruntów placu budowy. Tak zresztą najczęściej deklaruje podpisując warunki ofertowania.
Złagodzi w ten sposób konsekwencje wynikające z napotkania na niesprzyjające warunki podczas realizacji inwestycji; uniknie nieporozumień, dodatkowych ryzyk i kosztów.
Badanie gruntu ma być elementem dokumentacji ofertowej, kosztów związanych z wyceną na etapie oferty, lub powinno być wliczone w Cenę Kontraktu na poziomie Kosztów Ogólnych lub cen jednostkowych.

Na zakończenie raz jeszcze należy podkreślić, że akurat roboty ziemne i inne związane z warunkami gruntowo-wodnymi, obarczone są największym ryzykiem. Zwiększona uwaga i wiedza na ich temat jest ze wszech miar wskazana.