Poniższy artykuł opracowano w oparciu o stan prawny obowiązujący w momencie powstania tego artykułu.
Redakcja nie gwarantuje aktualności tekstu w okresie późniejszym, jak również nie ponosi odpowiedzialności za ew. stosowanie się do zawartych w nim zaleceń.

Wynagrodzenia i rozliczenia w kontraktach na roboty inżynieryjno - budowlane według warunków kontraktowych FIDIC (aspekty prawne) (cz. II)

W jakim zakresie szczególnie wzorce Warunków Kontraktowych FIDIC powinny być wykorzystane w obszarze wynagrodzeń i rozliczeń w kontraktach na roboty budowlane zawieranych w Polsce?

 

Odpowiadając na to pytanie należy stwierdzić, że w szczególności powinny być wykorzystane w następującym zakresie:

 

Postępowanie w przypadku pominięcia określonych robót w cenie kontraktowej

 

Według mojej oceny opartej na szerokim spektrum czynności opiniodawczych szczególnie potrzebne i cenne do wykorzystania w zawieranych w Polsce kontraktach na roboty budowlane są przede wszystkim te wszystkie klauzule i subklauzule Warunków Kontraktowych FIDIC, które pozwalają na ustalenie już z góry w kontrakcie przypadków i zasad postępowania w przypadku pominięcia niektórych robót w cenie kontraktowej, szczegółowych zasad korekt ceny kontraktowej wynikających ze zmian stanu prawnego lub wzrostu albo obniżek kosztów robocizny materiałów lub innych składników ceny kontraktowej.
Przepisy k.c. nie zawierają w zasadzie takich szczegółowych regulacji, zaś braki niektórych robót koniecznych do prawidłowego wykonania przedmiotu umowy (uzgodnionych w wynagrodzeniu umownym wykonawcy), występują stosunkowo często, a to głównie z tego powodu, że na etapie zamówienia i umownego kształtowania ceny kontraktowej brak jest pełnej, szczegółowej dokumentacji projektowej lub też z tego, że oferent nie miał możliwości dokładnego zapoznania się z tą dokumentacją.
Uproszczony tryb postępowania w takiej sytuacji, o której mowa w klauzuli 12.4 Warunków Kontraktowych FIDIC, przyjęty do stosowania dla warunków kontraktowych w Polsce, spowodowałby wyeliminowanie znacznej liczby sporów pomiędzy zamawiającymi a wykonawcami, jak też wyeliminowałyby potrzebę dokonywania indywidualnych ocen prawnych, w tych wszystkich stosunkach umownych, w których dotychczas nie przewidywano wprost możliwości podwyższenia lub obniżenia ceny umownej z powodu pominięcia określonych robót w zaakceptowanej cenie kontraktowej.

 

Zasady korekty ceny kontraktowej

 

Z przyczyn powołanych w zdaniu poprzednim również regulacje zawarte w klauzulach 13.7 i 13.8 Warunków Kontraktowych FIDIC, przewidujące tryb i zasady korekty ceny kontraktowej wynikające ze zmian stanu prawnego lub wzrostów albo obniżek kosztów realizacji robót, mogą być zastosowane z pożytkiem do polskich warunków kontraktowych na roboty budowlane. Pozwolą one, przy pełnym zapewnieniu zasady swobody kontraktowej, na zapełnienie w kontraktach luk prawnych istniejących w tych obszarach w aktach normatywnych, a tym samym spowodują także wyeliminowanie znacznej liczby zbędnych.

 

Dokumenty stanowiące podstawę rozliczeń

 

Za szczególnie przydatne dla warunków kontraktowych na roboty budowlane w Polsce oceniam też niektóre klauzule i subklauzule Warunków Kontraktowych FIDIC, dotyczące zasad wydawania przez reprezentującego zamawiającego Inżyniera dokumentów stanowiących podstawę do rozliczeń przejściowych i końcowych (nazwanych w tych warunkach przejściowymi i ostatecznymi świadectwami płatności), sankcji za opóźnienia w zapłacie wynagrodzenia wykonawcy oraz dotyczące zabezpieczeń wykonania robót lub usuwania wad, jak też zasad wydawania przez Inżyniera dokumentów akceptujących ostateczne rozliczenie wykonawcy.

 

Płatności zaliczkowe i rozliczenia

 

W przepisach k.c. dotyczących zarówno umowy o roboty budowlane, jak też umowy o dzieło, brak jest jakichkolwiek regulacji dotyczących terminów i zasad wystawienia faktur, rodzajów faktur oraz podstaw do ich wystawienia oraz zasad i terminów zapłaty tych faktur. Przyjęcie zatem do warunków kontraktowych dla kontraktów zawieranych w Polsce zasad rozliczeń pomiędzy zamawiającym a wykonawcą scharakteryzowanych przeze mnie w części 3 niniejszego referatu (patrz "Buduj z Głową" nr 1/2004), z punktu widzenia praktyki potrzeb tych kontraktów, realizowanych w rezultacie zamówień publicznych ma znaczenie istotne.
Są one istotne w kwestiach dotyczących tak zwanych (w warunkach kontraktowych) "płatności zaliczkowych", czyli dotyczą w istocie zasad spełniania przez zamawiającego na rzecz wykonawcy świadczeń pieniężnych przed spełnieniem przez tegoż wykonawcę świadczenia niepieniężnego (tj. wykonania określonych robót budowlanych). Zamieszczenie w tych warunkach zasad spełniania tego rodzaju świadczenia zamawiającego uwarunkowane odpowiednią gwarancją wykonawcy stanowi cenną dla praktyki pozanormatywną regulację, wobec braku w tym obszarze szczegółowej regulacji normatywnej.
Według aktualnego stanu prawnego, uregulowanego w generaliach w treści przepisów k.c. (art.488 k.c.) świadczenia będące przedmiotem zobowiązań z umów wzajemnych (świadczenia wzajemne) powinny być spełniane jednocześnie, chyba że z umowy, z ustawy albo z orzeczenia sądu lub decyzji innego właściwego organu wynika, iż jedna ze stron obowiązana jest do wcześniejszego spełnienia świadczenia.
Powołany przepis k.c. dopuszcza zatem w umowach ukształtowanie zasady, że świadczenie pieniężne może być spełnione wcześniej niż świadczenie niepieniężne. Nie reguluje on jednak szczegółowych zasad tych świadczeń i to w taki sposób, aby zagwarantowane były interesy obu stron. Zatem nie tylko w tym celu, aby płatności zaliczkowe, czyli zaliczki, spełniały pozytywną rolę kredytowania wykonawcy, ale także w takim kierunku, aby zamawiający, który wpłacił zaliczkę, miał gwarancję, czyli zabezpieczenie, wykonania świadczenia ze strony niezależnego podmiotu, np. gwarancja bankowa lub ubezpieczeniowa.

Przepisy tytułu XVI k.c. nie regulują w zasadzie problematyki dotyczącej zasad rozliczeń, czyli płatności faktur, pozostawiając tę kwestię do swobody kontraktowej stron zawierających daną umowę. W treści art. 654 k.c. zawarta jest jedynie regulacja przesądzająca o tym, że "w braku odmiennego postanowienia umowy inwestor obowiązany jest na żądanie wykonawcy przyjmować wykonane roboty częściowo, w miarę ich ukończenia, za zapłatą odpowiedniej części wynagrodzenia." Jeżeli zatem strony konkretnej umowy o roboty budowlane przyjmując do stosowania Warunki Kontraktowe FIDIC lub opracowane na ich podstawie warunki kontraktowe dla polskich zamówień publicznych przyjmą jednocześnie ukształtowane w ich treści szczegółowe zasady rozliczeń przejściowych i końcowych oraz ustalone tam podstawy dla takich rozliczeń (zwane w Warunkach Kontraktowych FIDIC przejściowymi i końcowymi świadectwami płatności), to w danych stosunkach umownych będą one prawidłowo szczegółowo ukształtowane.
Dotyczy to także sprawy terminów na wystawianie ww. podstaw do rozliczeń i terminów na zapłatę w ramach rozliczeń przejściowych lub końcowych.
Rozważenia jednak wymaga, ze względu na wytworzoną w tej materii praktykę, czy owo rozliczenie ze strony wykonawcy na podstawie poświadczenia jego zasadności przez zamawiającego (Inżyniera) w formie "świadectwa płatności" (czy też „protokołu odbioru" w polskich warunkach kontraktowych), przynajmniej gdy chodzi o rozliczenie ostateczne nie nazwać, jak dotychczas, fakturą końcową.

 

Sankcje za nieterminowe wykonanie zobowiązań pieniężnych zamawiającego

 

Za szczególnie przydatną w naszych stosunkach umownych o wykonanie robót budowlanych w sprawach zamówień publicznych oceniam subklauzulę 14.8 ogólnych Warunków Kontraktowych FIDIC, zatytułowaną w przekładzie polskim "Opóźniona płatność". Dotyczy ona dosłownie sankcji cywilnoprawnych za nieterminowe wykonywanie zobowiązań pieniężnych zamawiającego, polegających na zapłacie wynagrodzenia wykonawcy za przedmiot umowy lub umówioną jego części lub za roboty budowlane wykonywane w określonym okresie czasu (rozliczenia przejściowe).
W naszych stosunkach umownych o wykonanie robót budowlanych aktualnie nieterminowe wykonywanie tych zobowiązań osiągnęło rozmiary dotychczas niespotykane i stanowi w wielu przypadkach przyczynę powstawania znacznych kłopotów finansowych, a nawet upadłości dużych znanych i dobrych pod względem fachowym firm budowlanych.
Te problemy płatnicze spowodowały potrzebę wystąpienia z inicjatywą legislacyjną przez Związek Pracowników Budowlanych o odrębną regulację ustawową. Ale nawet uchwalona przez Sejm ustawa o gwarancji zapłaty za roboty budowlane nie rozwiązała problemu i "łańcuch" opóźnień w zapłacie wynagrodzeń za roboty budowlane trwa.
Temu niewątpliwie negatywnemu zjawisku mogłoby zapobiec zamieszczenie w kontraktach na roboty budowlane, klauzuli Warunków Kontraktowych FIDIC, o której była mowa.
W myśl tej klauzuli, jeżeli wykonawca nie otrzyma w terminie ustalonym zapłaty za roboty budowlane, to będzie uprawniony do żądania od zamawiającego (i otrzymania!!!) kosztów "kredytowania" (tj. kosztów skredytowania przez niego danych robót), obliczonych za okres opóźnienia w formie odsetek liczonych w stosunku miesięcznym od kwoty zaległej.
Okres naliczania odsetek rozpoczyna się od daty na zapłatę wynagrodzenia wykonawcy, wymienionej w subklauzuli 14.7, niezależnie od daty, z którą dla rozliczeń przejściowych wystawione jest świadectwo płatności.
Jeżeli natomiast w warunkach szczególnych nie postanowiono inaczej, to te "koszty kredytowania" powinny być obliczane przy rocznej stopie procentowej o trzy punkty procentowe wyższej, niż stopa dyskontowa banku centralnego kraju waluty płatności, czyli w naszej sytuacji - polskiego banku centralnego.
Uprawnienia wykonawcy do żądania takich podwyższonych odsetek za opóźnienie, zgodnie z postanowieniami subklauzuli 14.8 cyt. Warunków Kontraktowych FIDIC, powstaje bez potrzeby kierowania do zamawiającego formalnego wezwania lub jakiegokolwiek poświadczenia, czyli innej podstawy formalnej płatności oraz niezależnie od innych uprawnień wykonawcy.

 

Zwroty zabezpieczeń pieniężnych

 

W naszym ustawodawstwie problematyka zasad i terminów zwrotu zabezpieczenia należytego wykonania umowy jest regulowana w ustawie Prawo zamówień publicznych.
Dopuszczenie w kontraktach na roboty budowlane możliwości stosowania Warunków Kontraktowych FIDIC, w tym klauzuli 14.9 zatytułowanej "Płatność kwoty zatrzymanej" pozwoliłoby na usprawnienie zasad i trybu zwrotu zabezpieczenia pieniężnego zatrzymanego na okres wykonania robót, oraz na okres rękojmi lub gwarancji jakości.

 

Rozliczenie końcowe i ostateczne zwolnienie zamawiającego z zobowiązań i wystawienie "ostatecznego świadectwa płatności"

 

Przyjęcie do warunków kontraktowych o wykonanie robót budowlanych w ramach zamówień publicznych w Polsce subklauzul14.10 - 14.14 Warunków Kontraktowych FIDIC i zastosowanych w nich procedur pozwoliłoby na wyeliminowanie w tych stosunkach umownych szeregu sporów dotyczących nieprawidłowości co do wysokości wynagrodzenia wykonawcy za przedmiot umowy, jak też co do faktu wykonania przez wykonawcę wszelkich zobowiązań wynikających z tej umowy. Zarówno bowiem wskazane w tych klauzulach dane formalnoprawne do przedkładanego przez wykonawcę rozliczenia końcowego, jak też do wystąpienia o ostateczne świadectwo płatności, czyli o dokument stanowiący podstawę do rozliczenia ostatecznego, stanowić powinny gwarancję zapewnienia należytej kontroli rozliczeń przedkładanych przez wykonawcę, a tym samym należytej oceny wykonania przez niego zobowiązania niepieniężnego.