Poniższy artykuł opracowano w oparciu o stan prawny obowiązujący w momencie powstania tego artykułu.
Redakcja nie gwarantuje aktualności tekstu w okresie późniejszym, jak również nie ponosi odpowiedzialności za ew. stosowanie się do zawartych w nim zaleceń.

Zasypane - odnalezione

Zasypane, rozebrane, spalone, zalane, zniszczone przez człowieka lub naturę, budowle i budynki znane nam głównie ze starożytnych przekazów, wciąż budzą ogromne zainteresowanie. Pozostawiane dla potomnych informacje zapisane na zwojach pergaminów, wykute w skale, wyryte na glinianych tabliczkach, jedne odczytane do końca, inne czekające wciąż na odszyfrowanie, otoczone są nimbem tajemniczości i niepewności – czy istniał dany obiekt lub budowla, czy też informacje, które odczytujemy, są jak z powieści Henryka Sienkiewicza, w których prawda miesza się z fikcją literacką. Nie inaczej jest z ludem hetyckim i jego osiągnięciami.
 

Hetyci są jednym z najmniej znanych ludów starożytnego świata, choć stworzyli jedno z największych imperiów. Kilkakrotnie wspominane w tekstach biblijnych, faktyczne jego istnienie zostało w dużej mierze zapomniane, aż do końca XIX wieku n.e. Dopiero po odkryciu w 1834 r. miasta Hattusa, które przez wiele lat było stolicą państwa hetyckiego, zostało ono ostatecznie uznane za jedno z wielkich supermocarstw starożytnego Bliskiego Wschodu w późnej epoce brązu (1550 ÷ 1200 p.n.e.).

 

 

W okresie swojej największej świetności Hetyci kontrolowali Anatolię, północną Mezopotamię, Syrię i Palestynę (Anatolia to historyczna kraina w obecnej Turcji, obejmująca cały półwysep Azji Mniejszej oraz część terenów na wschód od niego; jej powierzchnia stanowi, w zaokrągleniu, 2/3 całego państwa tureckiego). Królestwo hetyckie osiągnęło swój największy zasięg w połowie XIV wieku p.n.e. za czasów Suppiluliuma I (ok. 1344-1322 p.n.e.) i jego syna Mursili II (ok. 1321-1295 p.n.e.). Upadek królestwa datuje się na około 1200 r.p.n.e.
 

Dzieje Hetytów, ich porządek społeczny, kulturę, gospodarkę i obyczaje udało się poznać dzięki odkryciu w ruinach Hatussy archiwów państwowych z ok. 25 tys. glinianymi tabliczkami zapisanymi zarówno pismem klinowym, jak i hieroglifami – część w języku akadyjskim, pozostałe w hetyckim. Zostały odszyfrowane dopiero w 1915 roku n.e. Język hetycki jest uważany za najstarszy z języków indoeuropejskich. W budynku ONZ w Nowym Jorku wisi powiększona kopia glinianej tabliczki znalezionej w Hattusie, na której zapisano pierwszy na świecie (o którym wiadomo, jako że tekst przetrwał) traktat pokojowy. Traktat ten spisano po bitwie pod Kadesz, stoczonej pomiędzy Egiptem a Imperium Hetytów (1258 r.p.n.e).
 

Ponowne odkrycie Hetytów było jednym z głównych osiągnięć archeologicznych ubiegłego wieku, a Hattusa, ich stolica, została odtąd uznana za miejsce światowego dziedzictwa UNESCO. Znajduje się w dystrykcie Boğazkale w prowincji Çorum, około 200 kilometrów na wschód od Ankary, obecnej stolicy Turcji.
Pierwotnie Hattusa była jedną z placówek handlowych założonych przez kolonie kupieckie w Asyrii. W szczytowym okresie liczyła około 40-50 tys. mieszkańców. Miasto było rozległe, zajmowało blisko 1,8 km², z masywnymi murami obronnymi o długości ponad 6 km oraz ogromnymi wieżami strażniczymi i tajnymi tunelami.
Ruiny murów miejskich, bram, świątyń i pałaców, które czekają dziś na zwiedzających, dają kompleksowy obraz stolicy Hetytów w XIII wieku p.n.e. Miasto składało się z dwóch oddzielnych dzielnic:

Dolnego Miasta – „starówki”, w której mieściła się główna świątynia oraz
Górnego Miasta - nowej dzielnicy z ufortyfikowanym kompleksem pałacowym otoczonym masywnymi murami.

Po wejściu na teren miasta widzimy obecnie rekonstrukcję fragmentu fortyfikacji miasta o długości 65 m. Oryginalna ściana wykonana została z cegły mułowej, z wieżami obronnymi. Zrekonstruowana część spoczywa na oryginalnych fundamentach hetyckich.
 

Wewnętrzny mur miasta osłaniał obszar Wielkiej Świątyni i sąsiedniej osady. Kompleks świątynny miał rozmiary 160 na 135 metrów i był odizolowany od innych budowli. Do środka wstęp mieli zwykle tylko władcy oraz kapłani. Świątynia została zbudowana dla głównych bogów – Tarhunny oraz Arinny. Po przejściu przez bramę dochodziło się do zbiornika wodnego, w którym dokonywano oczyszczającego rytuału religijnego. Sama świątynia miała wymiary 65 na 42 metry i została wzniesiona na sztucznie usypanym tarasie, o wysokości 8 metrów. Fundamenty liczyły 1,5 m grubości i były wykonane z równo ociosanych bloków wapienia (największe ważą ponad 20 ton). Widać tutaj niezwykłą precyzję w łączeniu bloków kamienia niespojonych zaprawą (mur cyklopowy). Ściany głównej świątyni miały solidną konstrukcję ryglową z glinianych cegieł oraz drewnianych belek, zakotwiczonych w otworach wywierconych w wapieniu.
 

Fortyfikacje hetyckie, podobnie jak wiele budowli bliskowschodnich i greckich, składały się z nadbudówki z drewna i cegły mułowej (cegła suszona) na kamiennym cokole. W Anatolii, gdzie deszcz i śnieg były dość powszechne, kamienny cokół był niezbędny, ponieważ bez niego mur z takiej cegły wkrótce zostałby zmyty. Cegła była także łatwa do wykonania i znacznie tańsza niż kamienne bloki. Miała wymiary ok. 45 x 45 x 11 cm i masę ok. 34 kg. Ramy drewniane nadawały ścianom dodatkową wytrzymałość, a także odporność na częste trzęsienia ziemi, które nękały (i nadal nękają) region.
Kamienny cokół fortyfikacji zwykle budowano w sposób „komórkowy”, z zewnętrznymi i wewnętrznymi ścianami połączonymi przez „ściany działowe” w regularnych odstępach, a tak uzyskane „komórki” wypełniano ziemią i gruzem skalnym. Według pomiarów wykonanych na stanowiskach archeologicznych grubość ściany zewnętrznej wahała się od 1,5 do 2,5 m, podczas gdy ściana wewnętrzna miała grubość od 1,2 do 2,2 m. Ściana zewnętrzna była zazwyczaj grubsza niż wewnętrzna lub przynajmniej tej samej grubości. Ściany działowe również miały od 1 do 2 m. Przestrzeń wypełniana ziemią miała kształt prostokątny, 1,8-3,2 m x 1,5-4,0 m. Struktura ta znana jest jako ściana kazamatowa.
 

Archeologia nie jest w stanie powiedzieć nam, jak wyglądała górna część ściany zbudowanej z drewna i cegły mułowej. Na szczęście istnieją artefakty, które pomagają w odtworzeniu wyglądu tej nadbudówki. Na znalezionym w Hattusie ceramicznym naczyniu przedstawiono fortyfikację wraz z wieżą i małym fragmentem ściany osłonowej. Na tej podstawie przypuszcza się, że prawdopodobnie dolna (kamienna) część ściany miała około 3 lub 4 m wysokości, podobnie górna część, łącznie z blankami, była tej samej wysokości. Zatem pełna wysokość ściany osiągała 6 lub 8 m.
 

Również dzięki temu niewielkiemu fragmentowi gliny wiemy, że attyka fortyfikacji hetyckich została zbudowana z zaokrąglonych trójkątnych merlonów (archit. hist. ząb w blankach). Widoczne są również otwory w wieży i końce podwójnych drewnianych belek wystających spod attyki wieży. Najprawdopodobniej te wystające belki odpowiadają podłogom wieży. Wieże ustawione były w odstępach od 12 do 30 m, wzmacniając ścianę na całej jej długości. Wieże wystają daleko poza linię ściany, zapewniając skuteczny ogień z boku. Były one prostokątne lub kwadratowe (10 m do 15 m w rzucie). Podobnie jak w przypadku ścian, wysokość wież można jedynie zgadywać. Były niewątpliwie wyższe niż mury - potwierdzają to egipskie i asyryjskie obrazy, a także fragment statku w kształcie wieży obronnej z murem osłonowym. Miały przypuszczalnie około 10 do 12 metrów wysokości, trzy lub cztery metry wyżej niż sama ściana. Według glinianego „obrazu”, hetyckie wieże miały trzy kondygnacje. Komunikacja między kondygnacjami była prawdopodobnie prowadzona za pomocą drewnianych drabinek.
 

W najbardziej wrażliwych miejscach (na przykład po południowej stronie Górnego Miasta) Hetyci czasami budowali podwójną ścianę z wewnętrzną ścianą wyższą niż zewnętrzna.

 

 

Bramy większości hetyckich miast miały podobną strukturę i składały się z zewnętrznych i wewnętrznych portali podzielonych przez małą komnatę. Łuki obu portali miały zwykle kształt paraboliczny, można spotkać też proste poziome nadproża, które tworzą górną osłonę. Szerokość bram wynosiła zwykle od 2,9 do 3,3 m, a wysokość około 8 m.
 

Niektóre odcinki murów obronnych stoją na sztucznych wałach. Najpotężniejszy z nich został wzniesiony po południowej stronie miasta. Wał ma 250 m długości i 80 m grubości u podstawy. Po zewnętrznej stronie ma 30 m wysokości. Szaniec obłożony jest kamieniem pod kątem około 35 stopni. Po wewnętrznej stronie nie ma kamiennych okładzin, a nachylenie jest łagodniejsze.
 

Cechą charakterystyczną fortyfikacji hetyckiej były wykonane pod murami tunele tzw. poterny. Doskonale zachował się tunel z falistym murem, gdzie każdy kolejny ciąg bloków wystaje nieco do wewnątrz, tworząc spiczaste sklepienie, kończące się trapezem w kształcie klina (łęk pozorny – konstrukcja stosowana w prehistorii polegała na stopniowym przybliżaniu do siebie układanych poziomo kamieni). Tunel ten ma 71 m długości i od 3 do 3,3 m wysokości. Jest to jedyna poterna w Hattusie otwarta dzisiaj dla zwiedzających. Specjalnie wykonane, białe podłoże tunelu odbija niewielkie światło z jego końców, umożliwiając lepszą widoczność.

 

 

Istotną kwestią dla każdego miasta jest posiadanie zapasów żywności i wody. Na terenie Hattusy odkryto zestawy ogromnych spichlerzy, w których ziarno przechowywano w masywnych prostokątnych silosach z brukowanymi podłogami. Do tej pory odkryto ich jedenaście; największy ma wymiary 12 m na 18 m i ponad 2 m głębokości. Przeprowadzona analiza botaniczna odnalezionego ziarna wykazała obecność jęczmienia oraz pszenicy.
 

Z kolei woda była przechowywana w zbiornikach, których pięć odkryto w południowej części miasta: jeden okrągły, dwa długie wąskie z okrągłymi końcami, dwa krótsze prostokątne, osiągające głębokość 8 m. Gleba jest tutaj prawie wodoszczelna, dlatego nie zastosowano specjalnych metod zabezpieczania zbiorników. Wodę dostarczano poprzez system glinianych rur i kanałów. Odnaleziono również mały sztuczny staw o pojemności 20 tys. m³ utworzony przez wysoką na 2,5 metra kamienną tamę na strumieniu. Jest to jedna z ponad 10 tam zbudowanych przez hetyckiego króla Tudhaliya IV (ok. 1237–1209 p.n.e.), aby uratować kraj przed suszą. Kanał łączył staw z miastem i dostarczał wodę na codzienne potrzeby.

 

 

Około 1,5 kilometra na północny wschód od Hattusy znajduje się największy znany skalny zabytek hetycki – Yazilikaya – sanktuarium składające się z budowli przypominającej świątynię i dwóch komór na świeżym powietrzu wyciętych w skale (nazwanych przez archeologów: A i B). Każdej wiosny uroczyście obchodzono tu nadejście nowego roku. Ceremonie odbywały się na świeżym powietrzu przed Hetyckim Panteonem.
Ściany każdej komory pokryte były najbogatszymi i najpiękniejszymi próbkami hetyckiej sztuki reliefowej. Przedstawiały bogów i boginie oraz postacie wielkiego króla Tudhaliya IV. Obecnie w sumie znajdują się tu 83 obrazy, w tym 66 w komorze A i 17 w komorze B, do której można dostać się wąskim przejściem ze skrzydlatymi demonami po obu stronach.
 

Imperium hetyckie upadło, ale (prawie) zapomniana cywilizacja została na nowo odkryta.