Poniższy artykuł opracowano w oparciu o stan prawny obowiązujący w momencie powstania tego artykułu.
Redakcja nie gwarantuje aktualności tekstu w okresie późniejszym, jak również nie ponosi odpowiedzialności za ew. stosowanie się do zawartych w nim zaleceń.

Ogólne zasady funkcjonowania programu PHARE

  

OGÓLNE ZASADY FUNKCJONOWANIA
PROGRAMU PAHRE

  

  

CZERWIEC 2002

  


 

Departament Koordynacji i Monitorowania Pomocy Zagranicznej
URZĄD KOMITETU INTEGRACJI EUROPEJSKIEJ

POMOC PRZEDAKCESYJNA 2000 - 2006

Od 2000 roku Polska korzysta z 3 instrumentów pomocy finansowej ze strony Unii Europejskiej:
1. Phare
2. ISPA (wzorowany na Funduszu Spójności);
3. SAPARD (wspierający rozwój terenów wiejskich i rolnictwa);

 

Wprowadzenie dwóch nowych instrumentów skierowanych na ochronę środowiska i infrastrukturę transportu (ISPA) oraz rozwój terenów wiejskich (SAPARD) powoduje, iż Phare nie będzie kontynuował wspierania działań objętych finansowaniem z tych instrumentów, z wyjątkiem działań określonych w Art.4.2 Rozporządzenia dotyczącego koordynacji pomocy w ramach strategii przedakcesyjnej dla krajów ubiegających się o członkostwo.

PROGRAM PHARE

Cel ogólny programu Phare
Ogólnym celem programu jest pomoc krajom kandydującym w ich przygotowaniach do wejścia do Unii Europejskiej. Program koncentruje się na wspieraniu priorytetów, które pomogą państwom kandydującym wypełnić kryteria Kopenhaskie.

 

Wsparcie w ramach Phare koncentruje się na obszarach priorytetowych zidentyfikowanych w Partnerstwie dla Członkostwa (Accession Partnership), Narodowym Programie Przygotowania do Członkostwa (NPPC) oraz odpowiednich wytycznych Komisji Europejskiej dotyczących programowania Phare.

 

Nowe podejście programu Phare, polegające na kierunkowym wspieraniu przygotowań do integracji z Unią Europejską i oparte na ograniczonej ilości priorytetów, zostało uzupełnione zmianami w systemie zarządzania programem. Najpoważniejsza z wprowadzonych zmian tego typu polega na powierzeniu implementacji wszystkich projektów rozwoju instytucjonalnego jednej agencji wdrażającej tzw. Jednostce Finansująco-Kontraktującej.

 

Programowanie
Programowanie Phare począwszy od 1998 r. oparte jest na dokumentach: Partnerstwo dla Członkostwa oraz Narodowy Program Przygotowania do Członkostwa. Przewiduje się, iż budżet programu Phare wyniesie w latach 2000-2006 dla wszystkich krajów kandydujących 10.920 mld €, zatem roczne wsparcie jest szacowane na 1.560 mld €. Komisja nie wyklucza rocznych wahań budżetu. Należy spodziewać się wzrostu narodowych alokacji, przy równoczesnej redukcji programów wielonarodowych. Wielkość alokacji dla każdego z krajów kandydujących jest określana w oparciu o następujące kryteria:
=> udział ludności danego kraju w ludności całkowitej państw objętych Phare,
=> wysokość Produktu Narodowego Brutto
=> zdolność absorpcyjna oraz postępy we wdrażaniu Partnerstwa dla Członkostwa.

 

Z prawnego punktu widzenia Phare może być alokowany wyłącznie w rocznych budżetach, jednakże przewidziano możliwość programowania wieloletniego. Komisja Europejska będzie przywiązywała do tego większe niż uprzednio znaczenie i dlatego zaproponowała wstępną alokację dla każdego z krajów kandydujących, początkowo w oparciu o przedziały trzyletnie. Ta wstępna alokacja dla Polski na lata 2000 - 2002 została określona przez Komisję Europejską na poziomie średniorocznym - 398 mln euro. Ostateczna kwota będzie ustalana co roku i wskazana w odpowiednich memorandach finansowych.

 

Program Współpracy Przygranicznej (Cross Border Cooperation - CBC) będzie nadal funkcjonował zgodnie z Rozporządzeniem 2760/98 z 18.12.98 i stopniowo stanie się częścią zintegrowanej polityki rozwoju regionalnego.

 

Struktura programu
Od roku 1998 wraz z wejściem Nowej Orientacji Phare wprowadzono indykatywny podział budżetu programu zgodnie z którym 30% jego rocznej alokacji jest przeznaczane na projekty wspierające rozwój instytucjonalny, zaś 70% na projekty typu inwestycyjnego.

 

Wsparcie rozwoju instytucjonalnego
W ramach projektów rozwoju instytucjonalnego Phare wspiera:
=> procesy dostosowawcze naszego prawodawstwa do dorobku prawnego Unii Europejskiej oraz przygotowania się do polityk unijnych i instrumentów ich wspierających takich jak fundusze strukturalne.
=> wypełnianie wymogów pierwszego z kryteriów kopenhaskich oznaczającego, iż państwo kandydujące winno: osiągnąć stabilizację instytucji gwarantujących demokrację, przestrzegać zasad państwa prawa, praw człowieka oraz uznawać prawa mniejszości.

 

Wsparcie mogą uzyskiwać instytucje na poziomie krajowym, regionalnym oraz lokalnym. Głównym instrumentem pomocy w ramach rozwoju instytucjonalnego jest tzw. twinning. Oznacza on bezpośrednią współpracę danej instytucji z kraju kandydującego z jej odpowiednikami z krajów członkowskich Unii Europejskiej. Wybór partnera jest dokonywany w drodze długotrwałej i sformalizowanej procedury przez zainteresowaną polską instytucję. Niezbędnym elementem twinningu jest udział doradcy przedakcesyjnego z kraju członkowskiego Unii Europejskiej.

 

Wsparcie inwestycyjne
Drugim rodzajem wsparcia, które będzie kontynuowane po 2000 roku, są inwestycje. Ich głównym celem będzie dostosowanie krajowej infrastruktury do standardów Unii Europejskiej. Wsparcie inwestycyjne przyjmuje następujące formy:
1.     Inwestowanie w infrastrukturę niezbędną do stosowania zharmonizowanych przepisów prawnych oraz inwestycje bezpośrednio związane z wdrażaniem: acquis communautaire, norm i standardów unijnych. Przykładem może być: inwestowanie w obszarach: bezpieczeństwo i higiena pracy, sprawiedliwość i sprawy wewnętrzne, kontrola granic oraz kontrola weterynaryjna.
2.     Inwestowanie w tzw. spójność społeczną i gospodarczą poprzez działania zaradcze podobne do tych, które wspierane są w krajach członkowskich w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Europejskiego Funduszu Socjalnego.

 

Program Spójności Społecznej i Gospodarczej
W związku ze stworzeniem nowych przedakcesyjnych instrumentów finansowych, od 2000 roku Phare rozszerza zakres swojego działania na wspieranie inwestycji w dziedzinie spójności społecznej i gospodarczej (social andeconomic cohesion), które pozwolą zmniejszyć różnice pomiędzy poszczególnymi regionami a średnią krajową i unijną. Aby cel ten został osiągnięty przez Polskę, program koncentruje się na następujących priorytetach:
-     wzrost działalności sektora produkcyjnego: działania skierowane na pomoc w różnicowaniu gospodarki, na rozwój sektora prywatnego, restrukturyzację i modernizację przemysłu i usług
-     wzmocnienie potencjału ludzkiego: wsparcie dla wzrostu zatrudnienia, rozwoju przedsiębiorczości, poprawy zdolności adaptacyjnych firm i ich pracowników oraz wyrównywania szans kobiet i mężczyzn na rynku pracy,
-     poprawę infrastruktury związanej z prowadzeniem działalności gospodarczej: wsparcie projektów infrastrukturalnych, które sprzyjać będą bezpośrednio wzrostowi aktywności sektora produkcyjnego i poprawie warunków prowadzenia działalności gospodarczej na szczeblu lokalnym. Projekty te mogą również obejmować inwestycje mające na celu poprawę dostępności terenów, na których można rozwijać działalność przemysłową i handlową lub inwestycje w ochronę środowiska dla polepszenia klimatu inwestycyjnego w regionie. Oznacza to, że na wsparcie programu Phare mogą liczyć te projekty inwestycyjne z zakresu ochrony środowiska i transportu, które ze względów formalnych nie kwalifikują się do uzyskania wsparcia ze strony programu ISPA.

 

Z uwagi na fakt, iż wkład finansowy Phare w osiągnięcie tych narodowych priorytetów ma charakter ograniczony, w ramach alokacji na 2000 rok Polska wybrała pięć regionów, w których koncentrować się będzie wsparcie inwestycyjne programu Phare. Są to cztery regiony wschodnie, w których poziom rozwoju gospodarczego jest najniższy w kraju (warmińsko-mazurskie, podlaskie, lubelskie i podkarpackie) oraz śląskie, ponoszące skutki restrukturyzacji przemysłu (zwłaszcza węgla i stali). Natomiast w wsparcie programu Phare w 2001 roku obejmie dodatkowo jeszcze trzy województwa: kujawsko-pomorskie, łódzkie i świętokrzyskie.
Na poziomie krajowym programowanie Phare - Spójność Społeczna i Gospodarcza opiera się na:

 

-     Wstępnym Narodowym Planie Rozwoju - dokument określający priorytety i zasady funkcjonowania programu, kryteria stosowane przy wyborze regionów oraz harmonogram realizacji programu w poszczególnych województwach. Obecnie przygotowywany jest Narodowy Plan Rozwoju, dokument będący podstawą przygotowania i negocjacji z Komisją Europejską, po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej, Wspólnotowych Ram Wsparcia.
-     Programach operacyjnych przygotowywanych przez każde z województw.

 

Odpowiedzialnym za przygotowanie i wdrożenie programu jest minister właściwy ds. rozwoju regionalnego. Przygotowanie programów operacyjnych i koordynacja prac związanych z przygotowaniem projektów odbywa się na poziomie regionalnym za co bezpośrednią odpowiedzialność ponosi samorząd danego województwa.

 

Poniższa tabela przedstawia najważniejsze kroki w programowaniu Phare

 

Jednostka/i odpowiedzialna/e

Działania

Uwagi

Czas

Komisja Europejska Decyzja o wielkości wsparcia finansowego  

1,5
roku

Minister właściwy ds. rozwoju regionalnego Wybór regionów i określenie poszczególnych alokacji Na podstawie Wstępnego Narodowego Planu Rozwoju
Regionalne władze samorządowe Przekazanie informacji o możliwości wsparcia oraz o kryteriach  
Beneficjenci (np. gminy) Przygotowanie projektów wraz z niezbędnymi dokumentami Beneficjenci mają możliwość otrzymania pomocy m.in. ze strony agencji wdrażającej program
Zarządy Wojewódzkie na podstawie rekomendacji Regionalnego Komitetu Sterującego Wybór projektów  
Komisja Europejska + władze regionalne Przedstawienie projektów/ Negocjacje Istnieje możliwość uzupełnienia, poprawy lub zmiany projektów
Komisja Europejska + Rząd Polski Podpisanie Memorandum Finansowego  
Beneficjenci Kontraktowanie Jednocześnie Komisja Europejska i strona polska prowadzą monitoring wdrażania projektów

2
lata

Beneficjenci Wydatkowanie

1
rok

 

W związku z programowaniem Phare 2002-2003, w dniu 5 września 2001 r. Komitet Integracji Europejskiej przyjął projekt podziału alokacji pomiędzy 13 województw w ramach Programu Spójności Społecznej i Gospodarczej. Województwami tymi są: podkarpackie, lubelskie, małopolskie, dolnośląskie, opolskie, lubuskie, zachodniopomorskie, pomorskie, kujawsko-pomorskie, warmińsko-mazurskie, podlaskie, świętokrzyskie, łódzkie.

 

W dniu 9 stycznia 2002 r., Komitet Integracji Europejskiej przyjął zaktualizowany Wstępny Plan Rozwoju stanowiący podstawę programowania.

 

Obecnie trwają negocjacje z Komisją Europejska dotyczące ostatecznego kształtu projektów w ramach Spójności Społecznej i Gospodarczej 2002.

 

Ponadto, trwa proces zbierania projektów do sfinansowania w ramach Phare Spójność Społeczna i Gospodarcza 2003. Ostateczny termin przekazania fiszek projektowych z poszczególnych Urzędów marszałkowskich do Ministerstwa Gospodarki mija 6 września br.

 

Wymogi dotyczące projektu
Przedsięwzięcia współfinansowane ze strony Phare muszą spełniać następujące zasady:

  • Efekt katalityczny: wsparcie środkami Phare musi przyśpieszyć działania skierowane na priorytety akcesyjne,

  • Współfinansowanie: środkom Phare winno towarzyszyć współfinansowanie z krajowych środków publicznych. Wkład Unii może wynosić do 75% całkowitych wydatków publicznych. Należy dokładać wszelkich starań, aby przyciągnąć współfinansowanie także z innych źródeł,
  • Koordynacja: Komisja ściśle współpracuje z Europejskim Bankiem Inwestycyjnym i międzynarodowymi instytucjami finansowymi w celu koordynowania działalności i zidentyfikowania odpowiednich projektów do współfinansowania,
  • Dodatkowość: środki z programu Phare nie mogą zastępować innych, istniejących i dostępnych źródeł finansowania, w szczególności pochodzących z sektora prywatnego lub z międzynarodowych instytucji finansowych,
  • Zdolność projektu do kontynuacji: Zapewnienie, iż po wygaśnięciu finansowania z bezzwrotnej pomocy zagranicznej rezultaty projektu będą w dalszym ciągu osiągane, oznacza to, iż wszystkie projekty muszą mieć zapewnione koszty dalszego finansowania (np. koszty utrzymania, operacyjne).

 

Projekty powinny być jasno określone i proponowane tylko wówczas, gdy są gotowe do wdrożenia. Oznacza to, że muszą posiadać ocenę oddziaływania na środowisko, przygotowaną zgodnie z wymogami prawa europejskiego, jak również kompletne studium wykonalności projektu, potwierdzające prawidłowość projektu pod względem administracyjnym, prawnym, technicznym, finansowym i ekonomicznym. W przypadku, gdy wymagana jest procedura przetargowa, projekty muszą być gotowe do przetargu w momencie potwierdzenia przez Komisję przyznania wsparcia finansowego (podpisania memorandum finansowego).

 

Minimalna wielkość projektu inwestycyjnego wynosi 2 mln €. Phare finansuje do 75% kosztów projektu, gdy beneficjentem jest jednostka z sektora finansów publicznych. W przypadku, gdy beneficjentem jest jednostka z sektora prywatnego, musi ona pokryć 75% kosztów a pozostałe 25% pochodzi ze środków publicznych oraz pomocy Phare. Beneficjenci ponoszą pełne koszty związane z właściwym przygotowaniem projektu.
Kontraktowanie powinno zostać zakończone w ciągu 2 lat od podpisania Memorandum Finansowego a środki muszą być wypłacone do końca trzeciego roku. Przedłużenie okresu kontraktowania i wypłacania środków jest możliwe tylko w wyjątkowych przypadkach.

 

Projekty zgłaszane do finansowania z programu Phare muszą być opracowane w języku angielskim w określonym przez Komisję Europejską standardzie fiszki projektowej.