Poniższy artykuł opracowano w oparciu o stan prawny obowiązujący w momencie powstania tego artykułu.
Redakcja nie gwarantuje aktualności tekstu w okresie późniejszym, jak również nie ponosi odpowiedzialności za ew. stosowanie się do zawartych w nim zaleceń.

Sztuka legalnego kopania rowów

Z pewnością każdy pamięta z okresu wczesnej młodości panią w szkole straszącą nas wizją „pójścia do łopaty”, o ile nie wykażemy właściwego pędu do wiedzy. Być może zwykłemu robotnikowi nie jest konieczna umiejętność przeliczania wektorów sił powstających na styku łopata - ziemia, musi jednak w trakcie swojej pracy wykazać się znacznym zasobem wyobraźni. Obok bowiem prądu i upadków z wysokości, zasypanie ziemią jest jedną z najczęstszych przyczyn wypadków na budowach, w tym nierzadko śmiertelnych. Trzeba pamiętać, że w dzisiejszych warunkach ekonomicznych nie stać przedsiębiorcy na ustawienie kierownika i nadzorcy nad każdym pracownikiem, stąd istnieje ogromny problem doboru i fachowości kadr uczestniczących ze strony wykonawcy w procesie budowlanym. Niestety, praktycznie każda budowa w jakimś swoim stadium wymaga dłubania w ziemi. Bynajmniej nie dotyczy to tylko dużych inwestycji, zwykłe wstawianie plomby w ciągu kamienic w starszej części miasta, nierzadko powoduje konieczność zrobienia wykopu przyściennego ponad 4 metry poniżej poziomu ruchliwej ulicy.

Zgodnie z obowiązującym od lutego 2002r. art.21a ustawy z dnia 7 lipca 1994r. Prawo Budowlane (Dz.U. z 2000r. Nr 106, poz.1126) kierownik robót (pracodawca, wykonawca), jeszcze przed rozpoczęciem prac budowlanych, jest obowiązany posiadać opracowany plan bezpieczeństwa i ochrony zdrowia osób uczestniczących w pracach na terenie budowy. Szczegółowe wymagania dla powyższego planu zostały określone w Rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z dnia 27 sierpnia 2002r. w prawie szczegółowego zakresu i formy planu bezpieczeństwa i ochrony zdrowia oraz szczegółowego zakresu rodzajów robót budowlanych, stwarzających zagrożenia bezpieczeństwa i zdrowia ludzi (Dz.U. Nr 151, poz.1256). Z powyższego aktu prawnego wynika, że w przypadku prowadzenia robót ziemnych stwarzających ryzyko przysypania ziemią, tj. wykonywania wykopów o ścianach pionowych bez rozparcia o głębokości większej niż 1,5 m* oraz wykopów o bezpiecznym nachyleniu ścian o głębokości większej niż 3,0 m, plan taki składający się z części opisowej oraz części rysunkowej jest wymagany bezwzględnie. Powstaje w tym momencie pytanie jak odnieść plan Bioz (bezpieczeństwa i ochrony zdrowia) wynikający bezpośrednio z przepisów budowlanych do projektu organizacji robót, o którym mowa w § 10 rozporządzenia Ministra BiPMB z dn. 28.03.1972r.** . Oczywiście oba te dokumenty w wielu miejscach będą zbieżne tematycznie, jednak z uwagi na fakt, że wynikają z dwóch różnych gałęzi prawa administracyjnego, jak również odmienne są przesłanki i wymogi przy ich tworzeniu, kierujący robotami winien oba te dokumenty bezwzględnie sporządzić przed przystąpieniem do prac związanych z wykopami. Do października ubiegłego roku wielu specjalistów utożsamiało ze sobą te dwa dokumenty, jednak wydanie przez Ministra Infrastruktury oddzielnego, niesamowicie szczegółowego rozporządzenia i brak jakichkolwiek zmian w rozporządzeniu dotyczącym BHP, koncepcję powyższą obaliło*** . O ile jednak wykonawca tworząc plan Bioz zamieści w nim dodatkowo wszystkie elementy, jakich wymaga rozporządzenie w sprawie BHP przy robotach budowlano- montażowo- rozbiórkowych, nic nie stoi na przeszkodzie poprzestać tylko na powyższym planie Bioz.

Co zatem powinna określać cześć planu dotycząca prowadzenia robót ziemnych?

Przede wszystkim sam sposób prowadzenia robót ziemnych, metody ich wykonywania, kolejność poszczególnych etapów prac. Bezwzględnie należy załączyć wyniki badań geotechnicznych oraz plan uzbrojenia terenu w media. Wzmożoną i szczególną uwagę należy zachować podczas prowadzenia prac w bezpośrednim sąsiedztwie instalacji wodociągowej, kanalizacyjnej, elektrycznej, gazowej oraz centralnego ogrzewania. Przed rozpoczęciem pracy w ziemi należy określić bezpieczną odległość w pionie i w poziomie od instalacji z mediami, w jakiej mogą być wykonywane roboty w sposób mechaniczny, oraz na bieżąco należy pilnować, aby po przekroczeniu tej odległości odkrywanie tych instalacji prowadzone było ręcznie bez użycia kilofów i młotów. Zaniechanie tego obowiązku może doprowadzić do powstania bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia robotników, zwłaszcza na skutek porażenia prądem elektrycznym, zaś ewentualne wycieki gazu lub wody z sieci, narażają wykonawcę na dość kosztowne usuwanie awarii. Plan powyższy bezwzględnie musi określać bezpieczne nachylenie ścian wykopów, jeśli mamy do czynienia z gruntem nawodnionym, osuwiskowym, z iłami skłonnymi do pęcznienia lub też kopiemy głębiej niż 3 m. Jeśli teren przy wykopie ma być obciążony w pasie o szerokości równej głębokości wykopu, co jest regułą przy pracach w ruchu miejskim, należy szczegółowo określić tzw. bezpieczne nachylenie gruntu – jeśli nie mamy miejsca na odpowiednie wyprofilowanie ścian, oczywiście musimy określić sposób zabezpieczenia ścian wykopu przed osuwaniem się. Bardzo wskazane jest określenie w powyższym planie sposobu zabezpieczenia terenu wykopów przed wodą opadową (bywały przypadki naruszenia konstrukcji ścian nośnych budynku odkopanego w celach wykonania drobnych robót impregnacyjnych).

Stosując zasadę racjonalnego podejścia do otaczającej nas rzeczywistości, należy wyzbyć się przeświadczenia, że wynajęci przez nas ludzie (pracownicy) będą myśleć o swoim i cudzym bezpieczeństwie. Niestety wykonawca oraz kierownik budowy muszą myśleć za nich. Należy uzmysłowić sobie, że zasypany ziemią człowiek ma tylko kilka minut na to by powtórnie zaczerpnąć powietrza do płuc. W przeciwnym razie przy braku dopływu tlenu do mózgu po kilku minutach zaczynają się w nim nieodwracalne zmiany a w ich następstwie jego śmierć. Samo zapewnienie dostępu powietrza do ust zasypanego ziemią człowieka, praktycznie nie daje mu szans przeżycia. Konieczne jest usunięcie ziemi zalegającej na przeponie. A mamy tylko kilka minut – przeciętnie cztery. Stąd konieczność zwracania szczególnej i bacznej uwagi na zabezpieczenie ścian wykopów przed osuwaniem się. Pionowe, niezabezpieczone ściany może mieć praktycznie tylko ten wykop, którego głębokość nie przekracza 1 metra, a grunt należy do gruntów suchych i nie obciążonych przy krawędzi wykopu. W pozostałych przypadkach należy umacniać ściany (podpory i rozpory) oraz stosować bezpieczne nachylenie ścian wykopów. Ruch środków transportowych oraz organizowanie stałych przejść lub składowanie materiałów w strefie naturalnego klina odłamu gruntu jest zabronione, jeśli jednak lokalne warunki tego wymagają należy bezwzględnie umocnić ściany wykopu – od tej zasady wyjątków nie ma.

Nie można oczywiście zapomnieć o tych wszystkich, którzy pracowicie podpierają swoje łopaty na poziomie gruntu tuż obok wykopu. Należy maksymalnie ograniczyć możliwość poruszania się tych osób w pobliży takiego wykopu, a jeśli nie jest to możliwe, trzeba oznakować takie miejsca znakami np. ostrzegawczymi oraz dobrze je oświetlić. Przejścia obok lub nad wykopami winny być zabezpieczone barierą składającą się z deski krawężnikowej o wysokości 0,15 m i poręczy ochronnej umieszczonej na wysokości 1,10 m, przynajmniej z jedną deską pośrednią umieszczoną w połowie. Niestety nie mogą to być kolorowe, pięknie wyglądające taśmy, bezwzględnie musi to być sztywna barierka (może być także kolorowa).

Każdy przedsiębiorca musi pamiętać o tym, że w myśl przepisów prawa pracy i przepisów BHP to on jest uważany za profesjonalistę, który winien czuwać nad bezpieczeństwem robotników. W razie wystąpienia nieszczęśliwego wypadku, to praktycznie na nim spoczywa uwaga organów nadzoru nad warunkami pracy oraz na nim skupia się ewentualne zainteresowanie prokuratora. Dajmy przykład swoim działaniem i pozwólmy im ścigać prawdziwych przestępców.

 

 

* rozporządzenie przedmiotowe jest niespójne z §170 ust.2 rozporządzenia Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z dnia 28 marca 1972r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy wykonywaniu robót budowlano-montażowych i rozbiórkowych (Dz.U. Nr 13, poz.93), gdzie nie dopuszcza się wykonywania wykopów o ścianach pionowych nieumocnionych głębszych od 1,0 m (poza wykopami w skałach zwartych jednorodnych przy odspajaniu mechanicznym)

** rozporządzenie Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych z dnia 28 marca 1972r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy wykonywaniu robót budowlano-montażowych i rozbiórkowych (Dz.U. Nr 13, poz.93) - „..§ 10. Roboty budowlano-montażowe powinny być prowadzone w sposób bezpieczny, określony w projekcie organizacji robót."

*** rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 6 lutego 2003 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy podczas wykonywania robót budowlanych (Dz.U. Nr 47, poz.401); rozporządzenie wejdzie w życie po upływie 6 miesięcy od dnia ogłoszenia (czyli w drugiej połowie września 2003r.); w omawianym zakresie nie wprowadza ono istotnych zmian w stosunku do rozporządzenia Ministra BiPMB z dn. 28.03.1972r.