Poniższy artykuł opracowano w oparciu o stan prawny obowiązujący w momencie powstania tego artykułu.
Redakcja nie gwarantuje aktualności tekstu w okresie późniejszym, jak również nie ponosi odpowiedzialności za ew. stosowanie się do zawartych w nim zaleceń.

Kilka dodatkowych, praktycznych uwag o zasadach i metodach szacunku kosztów, stawek i cen w ofertach składanych w przetargach na roboty inżynieryjno-budowlane w umowach międzynarodowych

Wprowadzenie

 

Coraz powszechniejszy kontakt z międzynarodową kulturą inżynierską, używającą sprawdzonych wzorców przeprowadzania przetargów na roboty budowlane oraz stosunkowo słaba i nieprzystająca do realiów rynkowych kultura krajowa skłania do przypuszczenia, że środowisko inżynierskie w Polsce będzie musiało zapoznać się i zaadoptować międzynarodowe zasady i metody kalkulacji kosztów i cen w ofertach składanych na roboty w ramach inwestycji prowadzonych lub finansowanych przez kapitał międzynarodowy.
Kontynuując zatem tematy podjęte w poprzednich artykułach, przypominam niektóre z nich, rozszerzam, uzupełniam, dodaję nowe spostrzeżenia. Sądzę, że będą one pomocne dla Wykonawcy. W przypadku jakichkolwiek uwag, proszę o listy.

Podziałem, nieobcym polskiemu kosztorysantowi, jest podział na kontrakty ryczałtowe (lup-sum) oraz kontrakty obmiarowe, w których wynagrodzenie Wykonawcy jest ustalane na podstawie rzeczywistych ilości wykonanych robót oraz ich cen jednostkowych podanych w ofercie wybranego wykonawcy.
W obu przypadkach pojawia się na końcu wartość/cena ofertowa. Cena jednostkowa zaś, choć w zasadzie jest istotna tylko przy umowach "obmiarowych", też jest przedmiotem naszego zainteresowania, bo może dotyczyć jednostek o różnym stopniu zagregowania. Niejeden inwestor posiada bazę cen jednostkowych wynikających z analizy dotychczas przeprowadzonych inwestycji. Cena 1 m2 gruntu, 1m2 powierzchni użytkowej budynków biurowych, magazynowych jest dla inwestora podstawą do sporządzenia budżetu. Dokładniejsza analiza może obejmować na przykład stan surowy, wyposażenie, zastępstwo inwestorskie itp.

 

Kompleksowość wyceny na etapie ofertowania

 

Polski oferent może być mocno zaskoczony stopniem oczekiwanej przez Inwestora kompleksowości ceny przedłożonej w ofercie. Cena ta musi odzwierciedlać warunki przedstawione we wszystkich 5 tomach dokumentacji przetargowej, tj.: Instrukcji dla Oferentów, Warunkach Kontraktu (obejmujących Warunki Ogólne, Warunki Szczególne), w Specyfikacji Technicznej, Przedmiarze, Rysunkach oraz Wyjaśnieniach do Oferty. Dokumenty dostarczone oferentom mają charakter uzupełniający i objaśniający się wzajemnie. Co więcej, w cenie (jednostkowej) zawarte są wszystkie ryzyka wynikające z wyjaśnień i definicji oraz z preambuły i warunków wstępnych. Inwestor oczekuje ceny ofertowej usługi "brutto". Oczekiwane jest więc odniesienie szczegółowe do wszystkich sytuacji możliwych do przewidzenia na etapie ofertowania (bezpośrednio, lub jako element kalkulowanego ryzyka). Dotychczasowa polska tendencja i praktyka zawężała pojęcia roboty. Koncentrowała się na robocie "netto" i pomijała w ocenie wpływ na robotę czynników z pozoru nieistotnych, drugorzędnych, mało prawdopodobnych.
Kwestia ryzyka budowy, wpływu niekorzystnych czynników na cenę - wymaga przemyślenia, uwagi i dostosowania się ze strony oferenta, oraz kompleksowego ujęcia w cenie (jednostkowej) lub w osobnej pozycji przedmiarowej, jeśli taka występuje.

Kompleksowość ta jest również egzekwowana na etapie realizacji kontraktu. Ma też liczne odwołania w dokumentach kontraktowych, np. w ogólnych warunkach na budowę (FIDIC).

Praktyki niektórych firm wykonawczych doprowadzają nas do niemal tabelarycznego zgrupowania kosztów składających się na cenę jednostkową:

  1. bezpośrednie koszty wytworzenia (szacowane na podstawie analiz firmowych, ofert podwykonawców, katalogów), np.: materiał, cło, akcyza, robocizna (brygadzista, operator, pomocnik), ZUS, sprzęt, paliwo, ubezpieczenie sprzętu, transport materiałów i sprzętu (70%);
     
  2. koszty pośrednie miejscowe (szacowane przez Kierownictwo miejscowe i weryfikowane przez Zarząd); np.: biuro budowy, kierownik budowy, majster, sekretarka, zaplecze budowy, ogrodzenie, geodeta, niwelator, mieszkania służbowe, samochody, koszty finansowe, opłaty i podatki miejscowe, zajęcia gruntu, opłaty przyłączeniowe (10%);
     
  3. koszty ogólne zarządu (szacowane i przypisywane do danego przedsięwzięcia przez Zarząd); np.: biuro główne, płace zarządu, pracowników biura głównego, samochody służbowe i ich utrzymanie, utrzymanie biura, delegacje, reprezentacja, reklama (10%);
     
  4. ryzyko, rezerwa i zysk (szacowane przez Zarząd) (10%).

Do dyskusji podałem w nawiasach szacunkowy procentowy udział poszczególnych składowych ceny jednostkowej.

Należy podkreślić ewidentną różnicę w stosunku do metody kalkulacji, która zaczynała się od negocjacji i ustalenia stawki za roboczogodzinę oraz procentowych narzutów na to i owo. Nie rozwijam tego tematu, bo moim celem jest próba przybliżenia nowego typu szacunku kosztów.

Każda z powyższych grup wymaga odrębnej analizy na poziomie zarządu / przedsiębiorstwa / kierownictwa kontraktu / kierownictwa budowy. Dla przykładu podaję poniższe spostrzeżenia.

 

Koszty wytworzenia

 

To analiza cen własnych. Sprzężeniu zwrotnemu musi podlegać informacja o cenach własnych generowanych na poziomie kierownictwa budowy a działem analiz cenowych / przygotowania produkcji / księgowości.

 

Podstawa do oszacowania kosztów ogólnych miejscowych - wizja lokalna

 

Wizja lokalna terenu planowanego przedsięwzięcia powinna być dokonana we wczesnym etapie studiów przez osobę o odpowiedniej praktyce i kwalifikacjach. Celem wizji lokalnej jest zebranie bezpośrednich informacji, które zostaną następnie użyte przy wykonywaniu szacunku wpływu na koszty pośrednie miejscowe, ewentualnie na koszty wytworzenia. Informacje powinny obejmować warunki hydrogeologiczne terenu budowy, drogi, źródła i dostępność materiałów budowlanych, dostępność siły roboczej, aktualne stawki robocizny, dostępność i możliwości lokalnych poddostawców, podwykonawców, praktyki przetargowe.

 

Koszty ogólne zarządu

 

Zawsze kontrowersyjnie przyjmowany podział kosztów Centrali na poszczególne kierownictwa kontraktów / budów, zwane w niektórych przedsiębiorstwach "centrami zysku".

 

Jeden z elementów 4. grupy - ryzyka

 

Przedmiar w części wstępnej (Preambule) w części tekstowej, która znajduje się przed tabelami cenowymi, może wymieniać kilkadziesiąt czynników i wymagań Inwestora, które Wykonawca powinien ująć w wycenie ofertowej, a które mogą mieć wpływ na cenę jednostkową. Dla przypomnienia wymienię je, bez pretendowania do wyczerpania tematu.
Są to: obsługa geodezyjna, inwentaryzacja końcowa, naniesienie obiektu(ów) na mapę miasta, umocnienie wykopów, deskowania, drogi montażowe, dowóz maszyn, pielęgnacja betonu, badania jakości materiałów, próby i odbiory techniczne, wyładunek, załadunek, transport materiałów, maszyn i urządzeń, wywóz śmieci, gruzu, segregacja odpadów, bhp, koszty utrzymania biura, zaplecza i placu budowy, zajęcia pasów drogowych i innych terenów, uprzątnięcie placu budowy po zakończeniu prac, likwidacja placu budowy, oświetlenie i dozór, zabezpieczenie robót, materiałów i urządzeń przed deszczem, słońcem i mrozem, ogrodzenie placu budowy, roboty dodatkowe i pomocnicze na placu budowy i stanowiskach roboczych, zapewnienia zasilania w energię elektryczną i telefony, opłaty graniczne, cła, akcyzy i inne podatki należne za materiały, robociznę i sprzęt, odwodnienie wykopów, wymiana gruntów, koszty próbnego i docelowego montażu, tymczasowa organizacja ruchu, przeszkolenie pracowników służb eksploatacyjnych Inwestora, różnice kursowe walut, wprowadzenie nowych ceł lub podatków, ubezpieczenia, opłaty i podatki lokalne, organizacje ruchu, zajęcia gruntu, opłaty przyłączeniowe, koszty zarządu własnego, itd.
Ryzyko, bądź prawdopodobieństwo wystąpienia poszczególnych jego czynników jest różne, lecz należy je oszacować i uwzględnić w ofercie.
Tak postępują już renomowane firmy wykonawcze, które we wdrożonych procedurach ISO-wskich mają narzucone oszacowywanie ryzyka na każdym etapie procesu ofertowania.

Kolejna uwaga dotycząca ryzyka: Inwestor ma obowiązek wskazać ryzyka dostrzeżone do czasu przygotowania przetargu; samo ryzyko ponosi jednak Wykonawca. Partycypacja Inwestora ma miejsce w ściśle określonych przez procedury sytuacjach. Bez odpowiedzialności, że tak będzie akurat w Państwa przetargu można tylko dla przykładu podać niektóre sytuacje: głazy narzutowe, niewybuchy, nierozpoznane sieci lub przewody.

Opłaty miejskie / gminne są obecnie kalkulowane przez samorządy i mogą się zarówno różnić terytorialnie jak i zmieniać w czasie. Oferent musi być świadomy podejmowanego ryzyka - powinien negocjować zarówno z Inwestorem jak i z gestorem terenu i mediów opłaty na etapie przed złożeniem oferty.

 

Podsumowanie

 

Ograniczona objętość niniejszego artykułu pozwala jedynie zasygnalizować problematykę wyceny ofertowej. Starałem się pomóc w zrozumieniu niektórych aspektów - głównie ryzyka, przez Wykonawcę. Pytania składane przez oferentów na etapie ofertowania i odpowiedzi Zamawiającego pomagają zniwelować to ryzyko przerzucane świadomie przez Zamawiającego na Wykonawcę. Inne aspekty wycen, pominięte w tym artykule, mogą być podjęte w następnych.