Poniższy artykuł opracowano w oparciu o stan prawny obowiązujący w momencie powstania tego artykułu.
Redakcja nie gwarantuje aktualności tekstu w okresie późniejszym, jak również nie ponosi odpowiedzialności za ew. stosowanie się do zawartych w nim zaleceń.

Kalkulacja kosztorysowa robót inżynieryjno - budowlanych według Warunków Kontraktowych FIDIC

1. Wprowadzenie.

W ciągu kilku ostatnich lat, w umowach o roboty budowlane zawieranych w kraju można zaobserwować częste stosowanie wzorca kontraktowego FIDIC dla robót inżynieryjno - budowlanych ("Czerwona książka"). Dotyczy to nie tylko umów w zamówieniach na rzecz zamawiających zagranicznych, inwestujących w Polsce. Ze względu na dotychczasowy brak stosownych wzorców rodzimych, zamawiający krajowi również chętnie sięgają po wzorce sprawdzone w praktyce światowej. Oparte na wieloletnich doświadczeniach najlepszych fachowców, wzorce kontraktowe opracowane przez FIDIC są powszechnie stosowane przy zawieraniu kontraktów międzynarodowych. Są również uznawane przez Bank Światowy oraz instytucje dysponujące środkami pomocowymi Wspólnoty Europejskiej.

Stowarzyszenie FIDIC opracowało szereg wzorców warunków kontraktowych, uwzględniając szeroki zakres usług oferowanych w obszarze budownictwa. Wzorzec kontraktowy FIDIC dla robót inżynieryjno - budowlanych ma zastosowanie dla tak zwanych kontraktów obmiarowych. W przeciwieństwie do kontraktów ryczałtowych (patrz "Pomarańczowa książka" FIDIC), w kontraktach obmiarowych wynagrodzenie Wykonawcy jest ustalane na podstawie rzeczywiście wykonanych zakresów i ilości robót oraz ich cen (stawek) jednostkowych podanych w ofercie wybranego wykonawcy. W świetle postanowień kodeksu cywilnego, jest to wynagrodzenie kosztorysowe.

 

Stosowanie wzorca kontraktowego FIDIC wymaga pewnego przygotowania, ponieważ zawiera on ustalenia i sposoby postępowania odbiegające od wielu dotychczasowych polskich zwyczajów. W opracowaniu tego wzorca mieli znaczny udział inżynierowie brytyjscy. Znawcy przedmiotu znajdą we wzorcach FIDIC wiele elementów i sformułowań podobnych do zawartych we wcześniejszych wzorcach warunków kontraktowych, opracowanych przez Institution of Civil Engineers. Wpływ praktyki brytyjskiej jest również widoczny w przypadku zagadnień związanych z kalkulacją kosztów i cen robót budowlanych. Chodzi tutaj o nieco odmienną od naszej klasyfikację kosztów robót budowlanych oraz o pewną specyficzną metodę kalkulacji kosztorysowej i opracowania kosztorysu ofertowego. Na szczególną uwagę zasługuje konstrukcja przedmiaru robót, stanowiącego podstawę opracowania kosztorysu ofertowego.

 

Stosując Warunki kontraktowe FIDIC, należy przede wszystkim dokładnie zapoznać się z podanymi w klauzuli 1.1 definicjami i interpretacjami. Następnie, należy próbować odczytać ścieżki i procedury postępowania, powstające w wyniku łączenia klauzul dotyczących jednakowych lub podobnych obszarów zagadnień.
Poniżej, przedstawia się zarys metodologii kalkulacji kosztorysowej robót inżynieryjno - budowlanych według "Czerwonej książki" FIDIC. W zamierzeniu autora, przedstawiony zarys może stanowić pewną pomoc w rozpoznawaniu metodologii kalkulacji przez osoby, z różnych względów zainteresowane opracowaniem kosztorysu ofertowego dla zamówienia, które będzie realizowane zgodnie z warunkami "Czerwonej książki" FIDIC.

2. Specyfika dokumentu przedmiarowego w Warunkach Kontraktowych FIDIC

W Warunkach Kontraktowych FIDIC dla Robót Inżynieryjno - Budowlanych, termin "przedmiar robót" według klauzuli 1.1(b)(iv) ma dwojakie znaczenie:

  • jako przedmiar robót, jest dokumentem przetargowym stanowiącym podstawę kalkulacji ofertowej,
  • jako Przedmiar Robót, to jest wyceniony przedmiar robót, jest dokumentem kontraktowym stanowiącym podstawę dla ustalenia Ceny Kontraktowej, kwot płatności miesięcznych na rzecz Wykonawcy oraz wyceny ewentualnych Zmian wprowadzanych przez Inżyniera na mocy klauzuli 51.1

 

Celem przedmiaru robót jako dokumentu przetargowego jest przedstawienie składników przedmiotu zamówienia, uwidocznionych na Rysunkach i opisanych w Specyfikacjach Technicznych, w postaci pozycji ilościowych, którym można przypisać stawki jednostkowe i ceny. Aby taki dokument mógł stanowić podstawę kalkulacji ofertowej, muszą być spełnione dwa warunki. Po pierwsze, Zamawiający musi poinformować uczestników przetargu, jakiego wymaga sposobu wyliczenia Ceny Ofertowej (w tym stawek i cen) na podstawie przekazanego dokumentu przetargowego. W znacznym stopniu, wymagania Zamawiającego dotyczące sposobu wyliczenia Ceny Ofertowej wpływają na układ przedmiaru. Po drugie, Zamawiający musi poinformować uczestników przetargu o zakresie danej pozycji przedmiarowej i sposobie obliczania ilości jednostek miary, przypisanych do danej pozycji.

 

Z klauzuli 12.1 Warunków FIDIC wynika, że stawki i ceny podane przez Wykonawcę w Przedmiarze Robót powinny pokryć wszystkie przewidywane przez niego koszty realizacji jego zobowiązań kontraktowych w zakresie koniecznym dla właściwego wykonania i wykończenia Robót oraz usunięcia usterek. Wszyscy znamy tradycyjny podział kosztów produkcji budowlanej na koszty bezpośrednie i koszty ogólne budowy. Również wiemy, że oprócz tego istnieją koszty zarządu firmy budowlanej. Przyzwyczailiśmy się do metody uproszczonej kosztorysowania i posługiwania się cenami jednostkowymi robót dla ustalania wynagrodzenia Wykonawcy. Natomiast, w klauzuli 60.1 Warunków FIDIC ustalono zasadę obliczania kwoty należności Wykonawcy po zakończeniu każdego miesiąca na podstawie wartości wykonanych w tym miesiącu Robót Stałych oraz kwot podanych w innych pozycjach Przedmiaru Robót, włączając w to pozycje na Sprzęt Wykonawcy, Roboty Pomocnicze, prace dniówkowe itp. Treść tej klauzuli informuje, że w Przedmiarze Robót opracowanym dla Kontraktu zawieranego według wzorca FIDIC rozdziela się kwoty związane z urządzeniem, utrzymaniem i likwidacją placu budowy i kwoty związane z wykonaniem robót, stanowiących przedmiot Kontraktu. Twórcy i użytkownicy Warunków FIDIC uwzględniają ponadto podział kosztów produkcji budowlanej na koszty stałe - jednorazowe oraz koszty zmienne, zależne od czasu i koszty zmienne, zależne od ilości wykonanych robót.

W rezultacie, stosuje się dwuczęściowy układ przedmiaru (celowo pomija się w tym tekście omawianie części wprowadzającej do dokumentu przedmiarowego).

Część pierwsza przedmiaru zawiera Generalia (General Items) lub inaczej - Kwoty Preliminowane (Preliminaries). Na Generalia składają się:

  • koszty wynikające z przyjętych przez Wykonawcę metod organizacji budowy i robót (Method Related Charges),
  • ogólne koszty realizacji przedsięwzięcia, w tym koszty obiektów i urządzeń wymaganych dla potrzeb Inżyniera Kontraktu, koszty gwarancji ofertowej, zabezpieczenia należytego wykonania kontraktu oraz wymaganych ubezpieczeń i podatków lokalnych.

Koszty wynikające z przyjętych przez Wykonawcę metod organizacji budowy i robót obejmują przede wszystkim tradycyjnie rozumiane koszty ogólne budowy. Według terminologii FIDIC, są to koszty Robót Tymczasowych (Temporary Works) wszelkiego rodzaju, potrzebnych lub wymaganych do wykonania i wykończenia Robót. W przedmiarze pozostawia się miejsce na wyszczególnienie przez Wykonawcę odpowiednich składników Robót Tymczasowych lub wykazuje się te składniki, które zdaniem Zamawiającego będą potrzebne Wykonawcy w związku z realizacją zamówienia. Jednocześnie, wymaga się podania kosztów jednorazowych (transport, montaż i demontaż) oraz stawek miesięcznych i wynikających stąd kosztów utrzymania Robót Tymczasowych w okresie wykonywania Robót Stałych. Ponadto, koszty określane jako Method Related Charges, mogą obejmować te koszty Sprzętu Wykonawcy, które nie zależą od ilości Robót Stałych wykonywanych z ich zastosowaniem. Chodzi tutaj o koszty jednorazowe Sprzętu oraz stawki miesięczne i wynikające stąd koszty pobytu Sprzętu na budowie w gotowości do wykonywania Robót (w tym na przykład amortyzacja). Podkreśla się, że o konstrukcji Generaliów decyduje Zamawiający, w porozumieniu z Inżynierem Kontraktu, jeszcze podczas opracowywania dokumentów przetargowych.

Część druga przedmiaru, to pozycje zawierające poszczególne Roboty Stałe (Permanent Works), które mają być wykonane przez Wykonawcę stosownie do Kontraktu jako przedmiot zamówienia. W krajach europejskich (nie tylko w krajach członkowskich Wspólnoty) istnieją określone standardy, ułatwiające opracowanie przedmiaru robót. W Wielkiej Brytanii są to na przykład The Standard Method of Measurement of Building Works i Civil Engineering Standard Method of Measurement, opracowane przez Institution of Civil Engineering (organizacja pozarządowa). W Niemczech jest to zestaw norm opracowanych przez Deutsche Institut fuer Normung (DIN), stanowiący trzecią część przepisów VOB i wspomagany przez zestaw opracowań pod nazwą Standardleistungsbuch fuer das Bauwesen, opracowany również przez Instytut DIN. W Norwegii, nie będącej członkiem Wspólnoty, jest to zestaw norm NS 3450, NS 3451, NS 3420 i NS 3421 - i tak dalej. Podkreśla się, że stosowanie norm w krajach europejskich jest dobrowolne - patrz również polska Ustawa o Normalizacji. Wymienione wyżej standardy różnią się od siebie w szczegółach, jednak ich wspólną cechą jest ujednolicenie zasad, według których w danym kraju:

  • dzieli się przedmiot zamówienia budowlanego na składniki, stanowiące poszczególne pozycje przedmiaru,
  • formułuje się tekst opisowy danej pozycji przedmiaru (standardy ustalają zakresy poszczególnych pozycji),
  • ustala się jednostki miary właściwe dla danej pozycji oraz oblicza się ilości tych jednostek.

Nie ma jednak uniwersalnego standardu europejskiego w tej klasyfikacji robót budowlanych lub produktów procesu budowy. Należy w tym miejscu wskazać klauzulę 57.1 Warunków FIDIC, według której Roboty Stałe powinny być mierzone netto, niezależnie od jakichkolwiek zasad powszechnych lub miejscowych, z wyjątkiem przypadków, kiedy w Kontrakcie postanowiono inaczej. W praktyce, przedmiar robót dla kontraktu zawieranego według Warunków FIDIC jest sporządzany według zasad uzgodnionych przez Zamawiającego z Inżynierem Kontraktu, często przy zastosowaniu jednego ze standardów krajowych. Należy brać pod uwagę, że z klauzuli 55.1 wynika iż ilości robót podane w przedmiarze są szacunkowe i nie mogą być brane za rzeczywiste i poprawne dla wypełnienia zobowiązań Wykonawcy wynikających z Kontraktu.

Oddzielną grupę pozycji przedmiaru stanowią Kwoty Tymczasowe (Provisional Sums), oznaczające kwoty na wydatki nieprzewidziane. Kwoty te są podane w Przedmiarze Robót według oszacowania Wykonawcy, ale o ich wypłaceniu Wykonawcy decyduje Inżynier Kontraktu. Pozycje na Kwoty Tymczasowe stanowią zwykle oddzielną część przedmiaru. Mogą być również przypisane do jego rozdziałów, zawierających poszczególne pozycje dla Robót Stałych.

3. Potrzeba szczegółowej kalkulacji stawek i cen dla kontraktów zawieranych zgodnie z Warunkami FIDIC

Klauzula 52.2 Warunków Kontraktowych FIDIC dla Robót Inżynieryjno - Budowlanych umożliwia Wykonawcy lub Zamawiającemu występowanie o zmianę niewłaściwych stawek lub cen. Aby można było sensownie uzgodnić stosowną zmianę, należy dysponować szczegółowym wyliczeniem przez Wykonawcę wysokości stawki lub ceny, uznanej w trakcie realizacji Kontraktu za niewłaściwą. Istnienie takiego wyliczenia umożliwia ustalenie nowej stawki lub ceny dla robót dodatkowych lub zamiennych względnie skorygowanie pierwotnych wartości tych stawek lub cen, uznanych następnie za niewłaściwe ze względu na zmiany jakości lub ilości Robót, wprowadzone przez Inżyniera Kontraktu.
Należy również dobrze rozumieć istotę i przebieg kalkulacji ofertowej oraz zdawać sobie sprawę z zakresu zagadnień uwzględnianych przy opracowywaniu oferty przetargowej. Jest to konieczne dla sensownej realizacji postanowień klauzuli 52.3, umożliwiającej korektę Ceny Kontraktowej (dodatki lub redukcje) o kwotę uzgodnioną przez Wykonawcę z Inżynierem Kontraktu w przypadku, gdy łączna kwota dodatków lub redukcji z powodu prac zamiennych lub korekt obmiarów spowoduje, że różnica pomiędzy Ceną Kontraktową (czyli, Ceną Ofertową zatwierdzoną przez Zamawiającego) a Efektywną (Wynikową) Ceną Kontraktową przekroczy 15%. W klauzuli 52.3 podano, że w takim przypadku Inżynier Kontraktu ustali kwotę dodaną lub potrącaną z Ceny Kontraktowej z uwzględnieniem kosztów poniesionych przez Wykonawcę na prowadzenie budowy i narzutów związanych z Kontraktem. Wykonawca zazwyczaj dobrze rozumie mechanizm obliczeń według klauzuli 52.3. Natomiast, Inżynier Kontraktu nie dokona sensownych ustaleń, jeżeli nie będzie znał struktury kosztów Wykonawcy i sposobu ich ustalenia oraz wysokości narzutów Wykonawcy, związanych z Kontraktem i prowadzących do ustalenia stawek jednostkowych i cen. Podkreśla się, że Warunki FIDIC przyznają Inżynierowi Kontraktu niezwykle szerokie uprawnienia do decydowania o wysokości wynagrodzenia Wykonawcy. Jeżeli ustalając to wynagrodzenie, Inżynier Kontraktu odtworzy metodę kalkulacji stawek i cen jednostkowych zastosowaną przez Wykonawcę, prawdopodobnie nie spowoduje swoim działaniem sprzeciwu Wykonawcy i powstania sporu pomiędzy stronami Kontraktu.

4. Kalkulacja kosztów, stawek i cen dla kontraktów na roboty inżynieryjno - budowlane, zawieranych zgodnie z Warunkami FIDIC

Klauzula 12.1 Warunków FIDIC, dotycząca uwzględnienia w stawce lub cenie jednostkowej dla danej Roboty Stałej wszystkich przewidywanych zobowiązań kontraktowych Wykonawcy z tytułu jej realizacji, wywołuje konieczność dokładnego ustalenia odpowiedniej metody wykonania tej Roboty i ustalenia wynikających stąd zasobów siły roboczej, materiałów i sprzętu dla jej wykonania. Dla każdego z zasobów ustala się jednostkowe nakłady rzeczowe i koszty jednostkowe. Na tej podstawie, wylicza się jednostkowe koszty bezpośrednie Roboty Stałej. Warto wiedzieć, że według klauzuli 1.1(g)(i), termin "koszt" oznacza wszelkie nakłady pieniężne, poniesione lub należne, włącznie z narzutami i innymi obciążeniami, jednak z wyłączeniem wszelkich dodatków stanowiących zysk. Dlatego, doliczając narzuty z tytułu kosztów ogólnych budowy (z wyłączeniem tych wielkości, które będą uwzględnione odrębnie w Generaliach), wyznacza się jednostkowe koszty wytworzenia Roboty Stałej. Następnie, doliczając koszty zarządu przedsiębiorstwa, wyznacza się jednostkowy koszt własny (przedsiębiorstwa). Wreszcie, doliczając stawkę zysku, wyznacza się stawkę lub cenę jednostkową Roboty Stałej.

 

Termin "Kontrakt", użyty we wspomnianej wyżej klauzuli 12.1 Warunków FIDIC, oznacza w tym przypadku zbiór dokumentów dostarczonych oferentom przez Zamawiającego i zawierających Warunki Kontraktu, Specyfikacje Techniczne, Rysunki i przedmiar robót. Według klauzuli 5.2, dokumenty te należy traktować jako wzajemnie objaśniające się. Przed przystąpieniem do kalkulacji kosztów wykonania zamówienia, Wykonawca musi dokładnie zapoznać się z poszczególnymi dokumentami i zaprojektować Roboty, to jest dobrać odpowiednie metody ich wykonania w takim zakresie, w jakim jest to wymienione w treści otrzymanych i wzajemnie objaśniających się dokumentów lub może być z ich treści logicznie wywnioskowane (patrz klauzula 8.1). Na przykład, Wykonawca musi uwzględnić konieczność zastosowania określonych deskowań lub rusztowań, zapewnienia odpowiedniej przestrzeni roboczej dla robotników, umacniania ścian wykopów, odwadniania robót ziemnych - nawet, jeżeli w przedmiarze nie podano odpowiednich pozycji dla takich robót. Ponadto, Wykonawca musi pamiętać o możliwości zastosowania w przedmiarze zasad ustalania ilości robót, ogólnie określonych w klauzuli 57.1 (pomiar netto). Ma to znaczenie na przykład przy ustalaniu objętości wykopów, które według przedmiaru mogą okazywać się nawet kilkakrotnie niższe od objętości wyliczonych przez Wykonawcę przy projektowaniu Robót.

 

Kalkulując koszty wykonania Robót Stałych, Wykonawca musi uwzględnić Roboty:

  • przewidziane do wykonania we własnym zakresie,
  • przewidziane do podzlecenia podwykonawcom, zatrudnionym przez Wykonawcę,
  • przewidziane do wykonania przy jednoczesnym wykorzystaniu sił własnych i sił podwykonawców.

Ponadto, w przedmiarze robót mogą występować pozycje ilościowe Generaliów, dla których należy wyliczyć koszty jednostkowe i na tej podstawie ustalić stawki lub ceny jednostkowe (na przykład, tymczasowe drogi dojazdowe do placu budowy, obiekty i urządzenia dla Inżyniera Kontraktu, itp.). W tym przypadku, wyszczególnienie w przedmiarze przekazanym przez Zamawiającego odpowiednich pozycji ilościowych w Generaliach ma na celu usunięcie wątpliwości Wykonawcy co do zakresu jego obowiązków kontraktowych w świetle klauzuli 8.1, dającej prawo do logicznego wnioskowania również na temat zakresu Robót Tymczasowych. Należy tutaj dodatkowo przytoczyć treść klauzuli 31.1, według której Wykonawca winien zapewnić racjonalne możliwości wykonywania prac robotnikom Zamawiającego oraz pracownikom legalnie działających władz, którzy mogą być zatrudnieni na Placu Budowy (lub obok niego) przy wykonywaniu dowolnych prac. Odpowiednie pozycje ilościowe w Generaliach jednoznacznie ustalają obowiązki Wykonawcy z tego tytułu.

Zazwyczaj, po wyznaczeniu kosztów jednostkowych, kalkulację stawek i cen jednostkowych uważa się za działanie mechaniczne, polegające na przemnażaniu kosztów przez odpowiednie wskaźniki zysku. Trzeba jednak pamiętać, że Zamawiający (w porozumieniu z Inżynierem Kontraktu) ustala indywidualnie sposób obliczenia Ceny Oferty, a ich wieloletni użytkownicy z innego niż nasz obszar kulturowy i ekonomiczny, bardzo rygorystycznie traktują rzetelność ustalenia ceny wykonania zamówienia budowlanego. Dlatego, nie można wykluczyć iż w danym przypadku Zamawiający nie zezwoli Wykonawcy na ustalanie zysku, a czasem również i kosztów zarządu, proporcjonalnie do ilości wykonanych robót wychodząc z założenia, że kwota zysku należnego Wykonawcy powinna być stała, a kwota należna Wykonawcy z tytułu ponoszonych przez niego kosztów zarządu przedsiębiorstwa (faktycznie refundowanych Wykonawcy ze względu na uniwersalną formułę ceny kosztorysowej) powinna być proporcjonalna do długości terminu realizacji zamówienia. W rezultacie, od Wykonawcy będzie się oczekiwało podania w Generaliach stałej kwoty zysku oraz stawki jednostkowej kosztów zarządu, wyrażonej na przykład w złotych na miesiąc i wynikającej stąd kwoty całkowitej (iloczyn stawki i harmonogramowego terminu wykonania robót). Jest oczywiste, że jakiekolwiek zmiany zakresu, ilości i terminu wykonania robót spowodowane przez niedokładności dokumentacji i wynikające stąd działania Inżyniera Kontraktu nie mogą być przyczyną strat Wykonawcy. W przypadku kosztów zarządu, Wykonawca może liczyć na ochronę przed stratami ze względu na szereg klauzul Warunków FIDIC, dających prawo odpowiedniej korekty stawek i cen, jeżeli zmiany zakresu Kontraktu są spowodowane poleceniami Inżyniera Kontraktu. Taka ochrona nie obejmuje jednak kwoty zysku i jeżeli Wykonawca wysoko szacuje prawdopodobieństwo zmiany zakresu, ilości i/lub terminu wykonania robót podczas realizacji Kontraktu, powinien albo odpowiednio wysoko wycenić element ryzyka zawarty w kwocie zysku (pogarszając konkurencyjność swojej oferty), albo zrezygnować z ubiegania się o otrzymanie zamówienia.

5. Zakończenie

Sporządzając kalkulację kosztorysową dla oferty na realizację zamówienia zgodnie z Warunkami kontraktowymi FIDIC, należy zdawać sobie sprawę z pewnej odmienności stosowania metody uproszczonej kosztorysowania według twórców tych warunków i według dotychczasowej praktyki polskiej. Treść szeregu klauzul "Czerwonej książki", w szczególności związanych z ustalaniem ostatecznego wynagrodzenia Wykonawcy, stwarza konieczność dokumentowania wysokości stawek jednostkowych i cen podanych w kosztorysie ofertowym (Przedmiarze Robót, czyli wycenionym przedmiarze robót). Ponadto, należy być przygotowanym do preliminowania pewnych kwot, w praktyce polskiej ujmowanych globalnie we wskaźniku kosztów pośrednich oraz do ujmowania w preliminarzu pewnych kosztów, w praktyce polskiej zaliczanych do kosztów bezpośrednich (na przykład, koszty zatrudnienia na placu budowy pewnych jednostek sprzętu, jak żurawie wieżowe i betoniarki) względnie do rozdzielania tych kosztów na koszty bezpośrednie (zużycie paliwa przez maszyny budowlane) i koszty ogólne (amortyzacja maszyn budowlanych). Zamawiający może wprowadzać uproszczenia w zakresie wymagań dotyczących sposobu kalkulacji Ceny Ofertowej. Jednak, jedną z istotnych zasad kalkulacji kosztorysowej z uwzględnieniem zasad "Czerwonej książki" pozostaje odrębne i indywidualne traktowanie Robót Stałych i Robót Tymczasowych.