Poniższy artykuł opracowano w oparciu o stan prawny obowiązujący w momencie powstania tego artykułu.
Redakcja nie gwarantuje aktualności tekstu w okresie późniejszym, jak również nie ponosi odpowiedzialności za ew. stosowanie się do zawartych w nim zaleceń.

Warunki Kontraktowe FIDIC a kalkulacja kosztorysowa robót inżynieryjno - budowlanych (cz. I)

1. Wprowadzenie

Niniejsze opracowanie stanowi kontynuację i rozwinięcie uwag przedstawionych uprzednio przez autora w artykule „Kalkulacja kosztorysowa robót inżynieryjno - budowlanych według Warunków Kontraktowych FIDIC” - „Buduj z Głową” nr 2/2003.

 

Należy wskazać, że opracowania publikowane przez Międzynarodowe Stowarzyszenie Inżynierów - Konsultantów FIDIC nie zawierają opisu zasad i metod kosztorysowania robót inżynieryjno - budowlanych. Opracowania te pełnią funkcję wzorcowych warunków umów o roboty budowlane, realizowanych w skali międzynarodowej. Dotyczą zatem zupełnie innego obszaru zagadnień, niż kalkulacja kosztorysowa w budownictwie. Celem tych opracowań jest stworzenie podstaw współdziałania Zamawiającego, Inżyniera Kontraktu i Wykonawcy robót budowlanych, wywodzących się z różnych krajów, o różnej specyfice organizacyjno - prawnej w zakresie realizacji przedsięwzięć budowlanych. Ponadto, sami autorzy wzorców kontraktowych FIDIC wywodzą się z krajów o wysoko rozwiniętej gospodarce rynkowej. Charakterystyczne dla tej gospodarki zasady i metody kosztorysowania są traktowane przez autorów tych wzorców jako oczywiste i powszechnie stosowane.

 

Nawiązując do wspomnianego artykułu, chciałbym przypomnieć, że:

  • Międzynarodowe Stowarzyszenie Inżynierów Konsultantów FIDIC opracowało cały szereg wzorców Warunków Kontraktowych, przeznaczonych do stosowania w przedsięwzięciach realizowanych przez uczestników (Zamawiający, Inżynier Kontraktu, Wykonawca, Dostawca) pochodzących z różnych krajów, a więc w skali międzynarodowej,
  • Wzorzec kontraktowy FIDIC dla robót budowlanych i inżynieryjnych („Czerwona książka”) ma zastosowanie dla tak zwanych kontraktów obmiarowych (inne wzorce opracowano dla innych form kontraktu budowlanego, a także dla robót związanych z wykonywaniem instalacji elektrycznych i mechanicznych oraz dla robót związanych z projektowaniem, dostarczaniem i montażem maszyn i urządzeń),
  • W kontraktach obmiarowych, wynagrodzenie Wykonawcy jest ustalane na podstawie rzeczywiście wykonanych zakresów i ilości robót oraz ich cen jednostkowych podanych w ofercie wybranego wykonawcy (w pewnych przypadkach, mogą być to ceny jednostkowe ustalone przez Inżyniera Kontraktu - ale na ten temat będą jeszcze podane stosowne informacje i komentarze w dalszych częściach niniejszego opracowania).
  • W postanowieniach polskiego kodeksu cywilnego, wynagrodzenie Wykonawcy ustalane w podany wyżej sposób jest określane jako wynagrodzenie kosztorysowe.

 

W niniejszym opracowaniu, w pierwszej kolejności omawia się zagadnienia kalkulacji kosztorysowej dla kontraktów zawieranych na podstawie wzorca z 1992r.

2. Kalkulacja kosztorysowa w świetle Warunków Kontraktowych dla robót inżynieryjno - budowlanych, wydanych w 1987r. oraz znowelizowanych w 1992r.

Stosując Warunki kontraktowe FIDIC, należy przede wszystkim dokładnie zapoznać się z podanymi w klauzuli 1.1 definicjami i interpretacjami. Następnie, należy próbować odczytać ścieżki i procedury postępowania, powstające w wyniku łączenia klauzul dotyczących jednakowych lub podobnych obszarów zagadnień, w tym zagadnień związanych z ustalaniem cen za wykonane roboty budowlane.

 

2.2 Definicje przydatne dla potrzeb kalkulacji kosztorysowej

 

Jako przydatne dla potrzeb kalkulacji kosztorysowej, wskazuje się następujące definicje podane w klauzuli 1.1 wzorca kontraktowego FIDIC z lat 1987/1992:

 

Kontrakt - według klauzuli 1.1(b)(i) oznacza łącznie Warunki Kontraktu (Część I - Warunki Ogólne i Część II - Warunki Szczególne), Specyfikacje, Rysunki, Przedmiar Robót, Ofertę, List Zatwierdzający, Porozumienie Kontraktowe (jeśli zostało zawarte) oraz takie dokumenty, jakie zostały w tym celu załączone do Listu Zatwierdzającego lub Porozumienia Kontraktowego (jeśli zostało sporządzone);
Przedmiar Robót - według klauzuli 1.1(b)(iv), jest to wyceniony kompletny przedmiar robót, stanowiący część Oferty i Kontraktu;
Oferta - według klauzuli 1.1(b)(v) jest to wyceniona propozycja Wykonawcy złożona Zamawiającemu na wykonanie i wykończenie Robót oraz usunięcie wszelkich usterek zgodnie z postanowieniami Kontraktu, zatwierdzona Listem Zatwierdzającym;
Cena Kontraktowa - według klauzuli 1.1(e)(i) jest to kwota wymieniona w Liście Zatwierdzającym jako należna do zapłacenia Wykonawcy za wykonanie i wykończenie Robót oraz usunięcie wszelkich usterek w tych Robotach zgodnie z postanowieniami Kontraktu;
Roboty - według klauzuli 1.1(f)(i) i dalszych, termin ten oznacza, stosownie do okoliczności:

-

Roboty Stałe (Permanent Works), to jest roboty (włącznie z urządzeniami) które mają być wykonane stosownie do Kontraktu,

-

Roboty Tymczasowe (Temporary Works), przedstawiane w polskim wydaniu Warunków z 1992r. jako Roboty Pomocnicze, to jest roboty tymczasowe (pomocnicze) wszelkiego rodzaju, potrzebne lub wymagane do wykonania im wykończenia Robót Stałych, a także do usunięcia usterek w tych Robotach.

Powyżej przytoczono oryginalną, angielskojęzyczną terminologię zastosowaną w każdym ze wzorców Warunków Kontraktu, opracowanych przez Stowarzyszenie FIDIC. Wydaje się bowiem, że termin Roboty Tymczasowe lepiej oddaje istotę pojęcia Temporary Works, niż termin Roboty Pomocnicze stosowany w obecnej wersji polskojęzycznej tych warunków. Dalej okaże się, że do zakresu robót objętych pojęciem Temporary Works zalicza się na przykład urządzenia placu budowy oraz pewne konstrukcje tymczasowe (na przykład, deskowania i rusztowania) niezbędne dla wykonania Robót Stałych. Podział robót na podstawowe i pomocnicze jest stosowany również dla potrzeb ustalania nakładów rzeczowych na wykonanie złożonych procesów roboczych, związanych na przykład z montażem i demontażem deskowań czy rusztowań. Dlatego, w tym miejscu zwraca się uwagę na zagadnienia językowe.

Koszt - według klauzuli 1.1(g)(i) kosztami są wszelkie nakłady poniesione lub należne, zarówno na placu budowy jak poza nim, włącznie z narzutami i innymi obciążeniami odpowiednio rozdzielonymi, jednak z wyłączeniem wszelkich dodatków stanowiących zysk.

 

2.2. Klauzule zawierające treści przydatne dla potrzeb kalkulacji

 

Jest bezsporne, że przed przystąpieniem do kalkulacji kosztów i cen realizacji danego zamówienia budowlanego należy dokładnie przestudiować treść nie tylko dokumentów technicznych, lecz również wszystkich klauzul tworzących warunki kontraktowe. Wydaje się jednak, że dla scharakteryzowania specyfiki kalkulacji kosztorysowej dla kontraktów zawieranych na warunkach według wzorca FIDIC z lat 1987/1992, wystarczy zwrócić szczególną uwagę na wymienione poniżej klauzule.

 

Klauzula 5.2 Pierwszeństwo dokumentów kontraktowych

 

Według klauzuli 5.2, dokumenty wymienione w definicji Kontraktu (patrz wyżej) należy traktować jako wzajemnie objaśniające się. W przypadku rozbieżności, pierwszeństwo mają dokumenty wymienione w następującym porządku:

 

(1) Porozumienie Kontraktowe (jeśli jest zawarte)
(2) List Zatwierdzający
(3) Oferta
(4) Warunki Szczególne Kontraktu
(5) Warunki Ogólne Kontraktu
(6) Wszelkie inne dokumenty stanowiące część Kontraktu.

 

Warto zwrócić uwagę, że z powyższego zapisu nie wynika, czy ważniejsze są Rysunki, czy Specyfikacje Techniczne, czy też dokument przedmiarowy. Te dokumenty są zazwyczaj analizowane przed przystąpieniem do sporządzenia Oferty, ponieważ opisują to, co i jak Wykonawca ma wykonać w ramach Kontraktu. Stanowią zatem techniczną podstawę sporządzenia kosztorysu ofertowego (Przedmiaru Robót według terminologii FIDIC). Co prawda, w definicji Kontraktu wymieniono te dokumenty w określonej kolejności, nie jest to jednak kolejność odpowiadająca ważności tych dokumentów. Zwraca uwagę, że w klauzuli 5.2 przyznano pierwszeństwo Ofercie Wykonawcy przed dokumentami dostarczanymi przez Zamawiającego (Warunki Kontraktu i wszelkie inne dokumenty, w tym Rysunki i Specyfikacje).

 

Klauzula 8.1 Ogólna odpowiedzialność Wykonawcy

 

Klauzula 12.1 Kompletność oferty przetargowej

 

Obie te klauzule powinny być czytane łącznie.

 

Według klauzuli 8.1, Wykonawca - w takim zakresie, w jakim jest to wymienione lub może być logicznie wywnioskowanie z Kontraktu - winien zapewnić wszelkie kierownictwo i siłę roboczą, dostarczyć materiały, urządzenia, sprzęt i wszelkie inne przedmioty (natury tymczasowej lub stałej), niezbędne dla projektowania, wykonania i wykończenia Robót oraz usunięcia wszelkich usterek i wad.

 

Według klauzuli 12.1 przyjmuje się iż Wykonawca upewnił się co do prawidłowości i kompletności Oferty Przetargowej oraz stawek i cen wymienionych w Przedmiarze Robót, które powinny pokryć wszelkie jego zobowiązania kontraktowe, a także wszystko to, co może być konieczne dla właściwego wykonania i wykończenia Robót oraz usunięcia usterek.

 

Z treści tych klauzul wynika, że Zamawiający oczekuje od Wykonawcy uwzględnienia w stawce lub cenie jednostkowej dla danej Roboty Stałej wszystkich zobowiązań kontraktowych Wykonawcy z tytułu jej realizacji - w takim zakresie, w jakim można to logicznie wywnioskować z treści wzajemnie objaśniających się dokumentów (Warunki Kontraktu, Specyfikacje Techniczne, Rysunki i przedmiar robót) - poza wyłączeniami z odpowiedzialności Wykonawcy, wyraźnie wskazanymi w Kontrakcie. Oznacza to, że poza przypadkami definiowanymi we wzorcu jako Zmiany, Zamawiający nie zapłaci Wykonawcy za nic, co nie było wyszczególnione w przedmiarze robót będącym podstawą dla sporządzenia „kosztorysu ofertowego”, to jest Przedmiaru Robót

 

(różnicowanie wielkości liter jest zamierzone, patrz definicje).

 

Klauzula 31.1 Umożliwienie pracy innym

 

Wykonawca - projektując Roboty (przede wszystkim, Tymczasowe) oraz kalkulując koszty ich wykonania - bierze pod uwagę warunki lokalne na Placu Budowy. W przypadku przedsięwzięć budowlanych o złożonej organizacji, należy jeszcze rozważyć ewentualną konieczność współpracy z innymi wykonawcami zatrudnionymi przez Zamawiającego. Współpraca ta może polegać na przykład na udostępnianiu pewnych obiektów tymczasowych czy sprzętu budowlanego innym wykonawcom. Jeżeli takie sytuacje nie zostały wyprzedzająco opisane w Kontrakcie (Warunki Szczególne), to w tym przypadku Wykonawca nie musi uwzględniać ich w swojej wycenie ofertowej, bez względu na wynik wizji lokalnej Placu Budowy i własne odczucia w zakresie organizacji przedsięwzięcia. Z treści klauzuli 31.1 i dalszych wynika, że Zamawiający przewiduje możliwość zwiększenia Ceny Kontraktowej, jeżeli Inżynier kontraktu wyda Wykonawcy pisemne polecenie udostępnienia innym wykonawcom własnych Robót Tymczasowych, sprzętu budowlanego względnie innych usług.

 

Klauzula 51.1 Zmiany

 

Klauzula 52.1 Wycena zmian

 

Klauzula 52.2 Uprawnienie Inżyniera do ustalania stawek;

 

Wymienione klauzule powinny być czytane łącznie.

 

Z treści klauzuli 51.1 wynika, że Inżynier Kontraktu ma prawo do wprowadzania - według własnego uznania - takich zmian w kształcie, jakości lub ilości całości Robót lub ich jakiejkolwiek części, jakie uważa za potrzebne lub słuszne.

 

Według Klauzuli 52.1, dla wyceny zmian wprowadzonych przez Inżyniera Kontraktu należy w pierwszym rzędzie stosować stawki lub ceny zawarte w Kontrakcie (konkretnie - w Przedmiarze Robót) - bezpośrednio, lub jako podstawę do wyliczenia odpowiednio dostosowanych stawek lub cen.

 

Z treści klauzuli 52.2 wynika, że jeżeli Inżynier Kontraktu uzna iż stawki lub ceny zawarte w Kontrakcie są niewłaściwe lub nieprzydatne dla wykorzystania do wyceny wprowadzonych przez niego zmian, to powinien uzgodnić z Zamawiającym i Wykonawcą odpowiednie, nowe stawki lub ceny. W przypadku braku dojścia do takich uzgodnień z Wykonawcą, Inżynier Kontraktu ma prawo do jednostronnego ustalenia właściwych - jego zdaniem - stawek lub cen i do narzucenia ich Wykonawcy.

 

Klauzula 55.1 Ilości Robót w Przedmiarze

 

Istnieje oczywisty związek pomiędzy wysokością ceny jednostkowej, a ilością robót wykazaną w danej pozycji dokumentu przedmiarowego. W klauzuli 55.1 Zamawiający uprzedza Wykonawcę, że ilości Robót podane w dokumencie przedmiarowym dla wyliczenia cen jednostkowych w Przedmiarze Robót - są szacunkowe i nie mogą być brane za rzeczywiste i poprawne dla wypełnienia zobowiązań Wykonawcy wynikających z Kontraktu.

 

Klauzula 57.1 Metody obmiaru

 

Klauzula 57.1 informuje, że - o ile w Kontrakcie nie postanowiono inaczej - Roboty Stałe powinny być mierzone netto (to jest, bez żadnych dodatków, potrąceń, współczynników itp.), niezależnie od jakichkolwiek zasad powszechnych lub miejscowych. Przed przystąpieniem do kalkulacji ofertowej, Wykonawca powinien upewnić się, w jaki sposób ustalono ilości Robót w dokumencie przedmiarowym.

 

Klauzula 58.1 Kwoty Tymczasowe

 

W klauzuli 58.1 wprowadzono pojęcie Kwoty Tymczasowej, przeznaczonej na wykonanie części Robót lub dostawę dóbr, materiałów, usług lub na roboty nieprzewidziane. W najprostszym przypadku, może to być kwota rezerwowa, ustalana przez zastosowanie wskaźnika procentowego, wprowadzonego przez Zamawiającego do dokumentu przedmiarowego przed wydaniem dokumentów przetargowych Oferentom i doliczanego przez Wykonawcę do wartości robót wycenionych w Przedmiarze Robót. Inne metody ustalania Kwot Tymczasowych opiszę w następnym artykule. O wydatkowaniu tej Kwoty decyduje Inżynier Kontraktu.

 

Klauzula 60.1 Oświadczenia miesięczne

 

W treści tej klauzuli, dotyczącej miesięcznego rozliczania wykonywanych Robót, podaje się prawo Wykonawcy do otrzymania na koniec danego miesiąca kwoty należności, wynikającej między innymi z:

 

- wartości wykonanych Robót Stałych,
- innych pozycji Przedmiaru Robót, włączając w to pozycje na Sprzęt Wykonawcy, Roboty Tymczasowe, prace dniówkowe itp.

 

Z treści wymienionych wyżej klauzul wynikają pewne wskazówki dotyczące odmienności zasad i metod kosztorysowania oczywistych dla autorów wzorców Warunków Kontraktowych FIDIC od zasad i metod kosztorysowania, powszechnie stosowanych obecnie w Polsce. Na zwrócenie szczególnej uwagi przez polskiego użytkownika Warunków Kontraktowych FIDIC zasługuje:

  • klasyfikacja kosztów robót budowlanych inna, niż obecnie stosowana w u nas (ale podobna do stosowanej w Polsce w okresie do 1939 r. i w okresie powojennym!);
  • specyficzna konstrukcja przedmiaru robót, stanowiącego podstawę opracowania kosztorysu ofertowego;
  • specyficzna metoda kalkulacji ceny kosztorysowej i opracowania kosztorysu ofertowego.

 

W dalszej części niniejszego opracowania, treść wymienionych wyżej klauzul będzie przywoływana w związku z omawianiem kolejnych zagadnień, dotyczących kalkulacji kosztorysowej dla kontraktów zawieranych zgodnie z Warunkami FIDIC. Treść tych klauzul może wydawać się polskiemu czytelnikowi niekiedy pokrętna, a ich zamieszczanie w Warunkach Kontraktu - zbędne, ponieważ pewne zagadnienia można by rozwiązać znacznie prościej. Analiza układu klauzul we wzorcu kontraktowym FIDIC wskazuje jednak na wzajemne powiązanie szeregu z nich (wyżej wspomniano o procedurach powstających w wyniku łączenia pewnych klauzul). Dlatego, zmiana lub wręcz usunięcie danej klauzuli powoduje konieczność odpowiedniego dostosowania pewnej ilości pozostałych klauzul. W rezultacie takiej twórczości powstanie oczywiście pewien zbiór warunków kontraktu, być może lepiej zrozumiałych dla polskiego użytkownika (również w zakresie zagadnień dotyczących ustalania cen robót budowlanych). Jednak, nie będzie to już zbiór warunków kontraktu, proponowanych przez Stowarzyszenie FIDIC.

 

 

 

[1] Równolegle funkcjonują dwa wzorce kontraktowe FIDIC dla robót inżynieryjno - budowlanych:
- Warunki Kontraktowe dla Robót Inżynieryjno - Budowlanych,
wydane po raz pierwszy w 1987r., poprawione w 1992r., przetłumaczone na język polski w 1992r.;
- Warunki Kontraktu dla Robót Budowlanych i Inżynieryjnych Projektowanych przez Zamawiającego ( w skrócie: Warunki Kontraktu na budowę),
wydane po raz pierwszy w 1999r., przetłumaczone na język polski w 2000r.
Z upoważnienia Stowarzyszenia FIDIC, oba wzorce zostały przetłumaczone na język polski przez członków SIDIR - TKP, polską organizację Inżynierów Konsultantów należącą do FIDIC i wydane u nas w kraju przez polską firmę Cosmopoli Consultants.
Status obu wzorców jest na dzień dzisiejszy jednakowy, ponieważ publikując wersję Warunków Kontraktu z 1999r., Stowarzyszenie FIDIC nie anulowało wersji tych Warunków z 1992r.